Araz Gündüz: Asi Nine’nin Bayatıları (Əsi nənənin bayatıları)

Araz Gündüz

arazgunduz@yandex.ru

Babamın ocağı Celilabad’ın Karadağlı köyüdür. Ama zahmet çekip bu köyü Celilabad’ın haritasında aramayın, orada böyle bir köy adı bulamayacaksınız. Galiba on yaşımdayken “Karadağlı” gibi duyduğum, tanıdığım köyün resmî adının Soltankend olduğunu öğrenmiştim. Sonradan, yaşım ilerleyince elime Celilabad’ın 1893’te Çar Rusya’sında hazırlanmış haritası geçti ve… orada da köyümüzün adının Karadağlı değil, Soltankend yazıldığını gördüm. Postacı Axan kişinin (aslında adı “Ağaxan” olmalıydı, dilde yumuşayıp eriyerek böyle olmuştu) anlattığına göre, köyümüzün insanları çok çok eskiden O tarafın (Güney Azerbaycan’ın) Karadağ bölgesinden göçüp gelmiş, burada Moran ilinde yurt tutmuşlardı. (Moranlar – Celilabad nüfusunun büyük çoğunluğunu oluşturan bir boydur.) Araştırma kitaplarına bakarsanız, Karadağlıların eski Oğuz boylarından biri olduğunu, çok geniş coğrafyada yaşadığını, hatta şimdi Karadağ (Montenegro/Çernoqoriya) olarak bilinen ülkeye bile adlarını verdiklerini öğreneceksiniz. Peki, kendilerini Karadağlı diye adlandıran bu insanların köyü resmî belgelerde neden başka adla kaydedilmiş? Tam olarak bilmiyorum. Ama bildiğim şu ki, “Karadağlılık” etnik hafıza unsuru olarak yaşatılmış ve gerçekten de Karadağlılar, karakter ve huylarıyla çevre köylerden epeyce ayrılıyorlarmış.

Gelelim asıl konumuza. Geçmişe bağlılığım hep güçlü olmuştur. Tarih kitaplarını okumaktan hiç yorulmadım. Köyümüzün yaşlılarının hafızasını “karıştırmak” en sevdiğim uğraşlarımdan biriydi. Rusya’da yaşadığım dönemde yılda bir defa fırsat bulup köye geldiğim günlerden birinde, 2014 yazında, Karadağlı’nın en yaşlı sakini olan Asi Nine’yi sordum, baba evime misafir çağırdım, geldi. Boyu posu şık, hareketleri çevik, aklı başındaydı… İlk sözlerinden biri şu oldu: “Ay bala, bu Allah’ın sakladığı torunlarım geçen yıl bana yüzüncü yıl kutlaması yaptılar; diyorum ki benim yüz yaşım olmaz, diyorlar pasaport öyle gösteriyor.” Sonradan öğrendim, resmî belgelere göre Asi Nine ile annesinin yaş farkı on yıl, yani yaşını baştan savma kaydetmişler. Ama o dönemlerde erken evliliğin moda olduğunu hatırlarsak, onun en az 90’dan fazla yaşı olmalıydı. Köyümüzün geçmişinden birçok soru sordum, cevap verdi. Sonra bayatı söylemesini rica ettim, o söyledi, ben yazdım… 2015 yazında tekrar görüştük, uzun sohbetten sonra yine bayatı istedim, esirgemedi, “yaz” dedi. Her seferinde 25’e yakın bayatı söylemişti, ikinci sefer söylediklerinden sadece ikisi birinci seferkilerle tekrarlanıyordu. 2016 yılı ziyaretimde Asi Nine’yi sorduğumda “hasta” dediler. Evlerine gittim, çökmüştü, o şıklığından, çevikliğinden eser kalmamıştı. Selamlaşırken benimle dalgın konuştuğunu fark ettim. Oturduktan sonra bana rehberlik eden dostum Dadaş’a döndü, beni gösterip sordu: “Ay bala, bu adam bana çok tanıdık geliyor ama kim olduğunu çıkaramıyorum.” Dadaş beni tanıtınca tanıdı. Sohbetimiz tutmadı. Aklı dağınıktı, konuşmaya hevesi yoktu. Geçen görüşmelerimizde bana bayatı okuduğunu hatırlatıp “belki bir-ikisini şimdi söylersin” dedim. Boş boş yüzüme baktı: “Hafızam gitti ay bala” dedi. Görünen oydu ki ihtiyarlık göğsüne çökmüş, ölümün gelmesini bekliyordu ki teslim etsin…

Şimdi Asi Nine’den topladığım o bayatılardan birkaçını dikkatlerinize sunuyorum. Asi Nine’nin ruhu şad olsun!

Editörün Notu:
Yazının aslı Azerbaycan Türkçesidir. Bizim Türkçemize çevirdim.
Fakat bayatıları çevirmek, anlam yitimine neden olur. Onun için aslına dokunmadan veriyorum.

Ayım yar, ulduzum yar,
Gecəm yar, gündüzüm yar,
Göz gəzdirrəm, görmürəm,
Sənsiz necə dözüm, yar.

Gözlərin ay kimidir,
Göydə ulduz kimidir,
Sənsiz yata bilmirəm,
Yorğanım buz kimidir.

Yeri, yeri, işim var,
Zərgərdə gümüşüm var,
Xarab qalmış İranda,
Gözübağlı quşum var.

O tayın lalaları,
Çəkməsin bəlaları,
Bacoğlunun toyunda
Oynayar xalaları

Bu kəndin hacıları,
Dəstədir keçiləri,
Tutular qardaş toyu,
Oynayar bacıları.

Mənim yarım Alıdır,
Boyu qarğı dalıdır,
Vursalar, öldürsələr,
Könlüm sənə bağlıdır.

Samovarım dik durub,
Üstündə milçək durub,
Qurban olum qardaşa,
At üstə göyçək durub.

Kəkilin varaq-varaq,
Kəklinə çəkmə daraq,
Məni sənə verməzlər,
Ellərə salma soraq.

Çəpər basdım, yol açdım,
Qızıl gülə dolaşdım,
Getmişdim qız görməyə,
Anası gəldi, qaçdım.

Çəpər çəpərə yovuq,
Çəpərə qondu toyuq,
Hamının yarı gəldi,
Gəlmədi qanı soyuq.

Samovarım pıqqıldar,
Qaynadıqca şaqqıldar,
Zəhləm o yardan gedər,
Yerə gircək nıqqıldar.

Bakıdan ərzə gəldi,
Oxudum tərsə gəldi,
Dedilər yar evlənib,
Canıma lərzə gəldi.

Qaşların qibləgahdı,
Ucun əymə günahdı,
Yamaca duman gəldi,
O da mən çəkən ahdı.

Suları başdan gəlib,
Tökülüb daşdan gəlib,
Əgər məni sevirsən,
Durum obaşdan gəlim.

Evlərinin yanına,
Canım qurban canına,
Anan icazə versə,
Durub gəlləm yanına.

Göz yaşım qoşa düşər,
Sivrişib daşa düşər,
Bacının müşkül işi,
Gedib qardaşa düşər.

Suları pərli-pərli,
Qapısı qoşa nərli,
Girəydim yar qoynuna,
Çıxaydım tərli-tərli.

Dəsmalı yudum, apar,
Salarsan, düşmən tapar,
Sabah bazar günüdür,
İstək istəyin tapar.

Mən neynim, özüm neynim,
Bu dərdə dözüm neynim,
Sizə dərman desələr,
Çıxardım gözüm, neynim.

Dərd kimindi, özümün,
Dərdə çoxdu dözümüm,
Necə çıxarıb atım,
Giləsisən gözümün.

Mən aşiq dəli dağlar,
Dibi kölgəli dağlar,
Oturram yol üstündə,
Haçan el gəli dağlar.

Quşum uçdu kələkdən,
Qolum düşdü biləkdən,
Bizimki belə gəlib,
Çarxı dönmüş fələkdən.

Qaş qaradır kömürdən,
Gündür gedir ömürdən,
Görəsən tapa billəm,
Çarıq geysəm dəmirdən?

Aşıq naşı əlindən,
Atma daşı əlindən,
Üzüm giley eyləyir,
Gözüm yaşı əlindən.

Mixək əkdim mərzə mən,
Biçdim vurdum dərzə mən,
Öz bəxtimin əlindən
Hara gedim ərzə mən.