Doç. Dr. Çağlar Erbek
caglarerbek@gmail.com
Kuzey Makedonya, Balkanların tam ortasında, çoğunun fark etmeden geçip gittiği bir ülkedir. Denize çıkışı yoktur; nüfusu iki milyonu biraz aşar; adını bile yakın zamanda değiştirmek zorunda kalmıştır. Ama bu görece sessizliğin ardında, Avrupa tarihinin en yoğun katmanlarından birini taşıyan bir coğrafya yatmaktadır. Antik Makedon krallığından Bizans manastırlarına, Osmanlı çarşılarından bugünün Avrupa Birliği yolculuğuna uzanan bu birikim; küçük ölçeğiyle orantısız, büyük bir derinliği barındırır.
Bu yazı, Kuzey Makedonya’yı birkaç temel eksen üzerinden tanımaya çalışmaktadır: tarihin katmanları, kimliğin çoğulluğu ve bugünün gerçekliği. Çıkış noktası olarak iki şehir özellikle anlamlıdır: Ohrid ve Bitola. Biri Makedonya’nın manevi başkenti, diğeri Osmanlı döneminin en görkemli Balkan kentlerinden biri. İkisi birlikte, bu ülkenin bütününü yansıtan birer ayna gibidir.
Katmanlar Üzerine Kurulan Bir Ülke
Kuzey Makedonya toprakları, tarih boyunca hiçbir zaman tek bir uygarlığın tekeline girmemiştir. Bu coğrafya; Antik Makedon krallığının beşiği, Roma’nın Balkan güzergâhı, Bizans’ın kültür merkezi ve Osmanlı’nın beş asırlık yönetim alanı olmuştur. Her dönem bir şeyler bırakmış, ama geride kalanı tamamen silmemiştir. Sonuç, üst üste oturmuş medeniyetlerin oluşturduğu nadir bir derinliktir.
Bu derinliğin en çarpıcı ifadesi Ohrid’dir. Göl kıyısında kurulu bu kadim kent, 9. yüzyılda Aziz Kliment ve Aziz Naum’un kurduğu ilahiyat okuluyla Slav yazı dilinin ve Kiril alfabesinin doğduğu yer olarak tarihe geçmiştir. Bugün yüz milyonlarca insanın kullandığı bu alfabe, bir Balkan kasabasında şekillenmiştir. Ohrid’deki Aziz Sofia Kilisesi ve Aziz Naum Manastırı, Bizans sanatının Balkanlar’daki en korunmuş örnekleri arasında yer alır. UNESCO’nun bu kenti hem doğal hem kültürel miras alanı olarak tescil etmesi, bu birikimin evrensel ölçekteki karşılığıdır.
Bitola ise farklı ama eşit derecede ağır bir tarihsel kimlik taşır. Osmanlı döneminde Manastır adıyla bilinen bu kent, 19. yüzyılın sonunda Balkanlar’ın en kozmopolit şehirlerinden biriydi: Türk, Rum, Yahudi, Sırp ve Arnavut toplulukların bir arada yaşadığı, Avrupa konsolosluk binalarının sıralandığı, kültürel çeşitliliğin mekânsal bir ifade bulduğu bir kentti. Mustafa Kemal Atatürk’ün askeri eğitiminin bir bölümünü burada aldığı bilinir; şehirde hâlâ onun adını taşıyan bir anıt ve müze bulunmaktadır. Bitola bu yönüyle yalnızca Makedon değil, bölgenin ortak hafızasına ait bir şehirdir.
“Tarihin katmanlar hâlinde biriktiği yerlerde, her taş birden fazla dili konuşur. Kuzey Makedonya böyle bir yerdir.”
Çoğulluğun Mirası: Kimlik ve Birlikte Yaşam
Kuzey Makedonya’nın en özgün yanlarından biri, etnik ve dilsel çeşitliliğini bugün de yaşıyor olmasıdır. Nüfusun yaklaşık yüzde altmış dördünü Makedon Slavlar oluştururken, Arnavutlar yüzde yirmi beş, Türkler ise yüzde üç civarında bir paya sahiptir. Bunlara ek olarak Sırp, Roman, Boşnak ve diğer topluluklar da ülkenin demografik dokusunun parçasını oluşturur.
Bu çeşitlilik, yalnızca istatistiksel bir gerçek değildir; gündelik yaşamın içinde somut biçimler alır. Gostivar ve Tetovo gibi batı ilçelerinde Arnavutça, Türkçeyle birlikte sokak diline işlemiştir. Kuzey Makedonya’daki Türk topluluğu, Osmanlı döneminden bu yana kesintisiz bir dil ve kültür sürekliliği içindedir. Türkçe eğitim veren okullar, Türkçe yayın yapan yerel medya ve Türkçe konuşulan mahalleler, bu sürekliliğin kurumsal yansımalarıdır. Buradaki Türkçe, bir azınlık dili olarak yaşatılan bir miras değil; kuşaktan kuşağa aktarılan, canlı bir gündelik dildir.
Bu birlikte yaşam, tarihsel süreç içinde her zaman sürtünmesiz olmamıştır. 2001’deki silahlı çatışma ve ardından imzalanan Ohri Çerçeve Anlaşması, ülkenin bu çoğulluğu hangi koşullar altında taşıdığını açıkça ortaya koymuştur. Anlaşma; azınlık dillerinin tanınması, orantılı temsil ve ademi merkeziyetçilik ilkeleri üzerine kurulmuştur. Kusursuz bir çözüm değildir, ama çatışma yerine müzakereyi tercih eden bir toplumun iradesinin ürünüdür. Makedonya’da çoğulluk, çözülmüş bir problem değil; sürekli yenilenen bir denge olarak varlığını sürdürmektedir.
Bugünün Kuzey Makedonya’sı: Yolun Ortasında
Kuzey Makedonya, 2019’da NATO’ya katılmış ve aynı yıl Yunanistan ile imzalanan Prespa Anlaşması çerçevesinde resmî adını değiştirmiştir. Bu anlaşmayla on yıllardır süren isim uyuşmazlığı çözüme kavuşmuş; 2020’de ise Avrupa Birliği üyelik müzakereleri resmen başlamıştır. Ülke, Soğuk Savaş sonrası Balkanlar’ın en karmaşık dönüşüm süreçlerinden birinin içindedir.
Bu sürecin bedeli olmuştur. ‘Makedonya’ adından vazgeçmek, toplumun önemli bir kesimi için ağır bir kimlik yarasıydı. Öte yandan AB perspektifi, özellikle genç kuşaklar arasında güçlü bir umut kaynağı olmaya devam etmektedir: serbest dolaşım, eğitim fırsatları, yatırım ortamının iyileşmesi. Bununla birlikte, yüksek genç işsizliği ve Batı Avrupa’ya yönelik beyin göçü, ülkenin önündeki en somut engellerdir.
Bitola bu gerilimin sembolik bir yansımasını barındırır. Osmanlı döneminin ihtişamlı Manastır’ından, Yugoslavya’nın endüstriyel kentine, oradan bugünün sakin ve buruk Bitola’sına uzanan dönüşüm; Kuzey Makedonya’nın genel kaderini yansıtır gibidir. Kent merkezindeki Sinan Paşa Camii ile hemen yakınındaki çan kulesi, farklı dönemlerin simgeleri olarak yan yana durmaktadır. Bu tablo, çatışmanın değil, zamanın üst üste binmesinin fotoğrafıdır.
“Kuzey Makedonya, modern dünyanın çözmeye çalıştığı soruları yüzyıllardır yaşamaktadır: Kimlik nasıl korunur? Birlikte yaşam nasıl mümkün olur? Kökleri olan bir modernlik nasıl inşa edilir?”
Sonuç: Küçük Ülke, Büyük Anlam
Kuzey Makedonya, ölçeğiyle kıyaslandığında sıra dışı bir tarihsel ağırlık taşır. Antik alfabeler, Bizans freskleri, Osmanlı çarşıları, kozmopolit şehir hafızaları ve çok dilli bir toplumsal doku — bunların hepsi, yüz binlerce değil milyonlarca yıllık insan deneyiminin birikmesidir bu topraklarda. Ohrid Gölü, tüm bu katmanların üzerinde, değişmeden parlayan o aynı ışıkla yansır.
Bu ülkeyi anlamak, Balkanları anlamanın en verimli yollarından biridir. Ve Balkanları anlamak, Avrupa’nın kendi kendine sormaktan çekindiği soruları yüzleşmek demektir: çoğullukla nasıl var olunur, tarihle nasıl hesaplaşılır, kimlik nasıl taşınır. Kuzey Makedonya’nın cevapları mükemmel değildir. Ama soruları yaşıyor olması bile başlı başına bir değerdir.