Ortadoğu’da güç dengeleri analizi, yalnızca hangi ordunun daha güçlü olduğunu saptama işi değildir. Asıl mesele, devletlerin askerî kapasitesi kadar siyasal meşruiyetini, ekonomik dayanıklılığını, toplumları üzerindeki denetimini ve dış destek kaynaklarını birlikte okuyabilmektir. Gazze savaşıyla görünür hale gelen çatışma, bölgenin yıllardır ertelenen temel sorusunu yeniden ortaya koydu: Eski düzen çökerken onun yerini hangi aktörler, hangi kurallarla dolduracak?
Bu sorunun kısa bir yanıtı yok. Çünkü Ortadoğu’da güç, tank sayısıyla ölçülse de yalnızca tankla kullanılmıyor. Bir limanı açık tutabilmek, bir milis ağını finanse edebilmek, enerji koridorlarını güvenceye almak, uluslararası kamuoyunda meşruiyet devşirmek ve toplumun rızasını tamamen kaybetmemek, aynı denklemde yer alıyor. Bu nedenle bölgedeki her askerî hareket, aynı zamanda diplomatik, ekonomik ve toplumsal bir sarsıntı üretiyor.
İsrail-İran gerilimi bölgesel ekseni belirliyor
Bölgedeki en belirleyici fay hattı, İsrail ile İran arasındaki açık ya da örtülü mücadeledir. İsrail, teknolojik askerî üstünlüğü, ABD ile kurduğu stratejik ilişki ve istihbarat kapasitesiyle öne çıkıyor. Ancak bu üstünlük, sınırsız bir hareket alanı anlamına gelmiyor. Gazze’deki yıkımın uluslararası hukuk, sivil kayıplar ve insan hakları bakımından yarattığı ağır tablo, İsrail’in diplomatik maliyetini büyütüyor. Askerî başarı ile siyasal meşruiyet arasındaki mesafe açıldıkça, kalıcı güvenlik iddiası da tartışmalı hale geliyor.
İran ise doğrudan konvansiyonel savaşta İsrail ve ABD ile aynı imkânlara sahip değil. Buna karşılık Lübnan, Irak, Suriye ve Yemen’deki silahlı ağlar üzerinden kurduğu etkiyle maliyeti düşük, sonucu belirsiz bir caydırıcılık üretiyor. Tahran’ın stratejisi, karşı tarafı sürekli bir güvenlik alarmında tutmak ve çatışmayı kendi sınırlarının dışında yönetmek üzerine kurulu. Fakat vekil güçlere dayalı bu modelin de sınırları var. Yerel toplumların ihtiyaçları, merkezî devletlerin egemenlik iddiaları ve grupların kendi ajandaları, İran’ın her dosyada aynı ölçüde kontrol sahibi olmasını engelliyor.
Bu karşıtlığın en tehlikeli yanı, tarafların çoğu zaman doğrudan savaştan kaçınırken sürekli tırmanma üretmesidir. Sınırlı misillemeler, suikastlar, füze saldırıları ve deniz ticaretini hedef alan hamleler, büyük savaşın alternatifi gibi sunuluyor. Oysa her “sınırlı” saldırı, yanlış hesaplama riskini büyütüyor. Bir kriz anında iletişim kanallarının yetersizliği, kontrol altında sanılan çatışmayı hızla bölgesel savaşa çevirebilir.
ABD’nin gücü sürüyor, siyasi kapasitesi aşınıyor
Ortadoğu’da Amerikan askerî varlığı ve ittifak sistemi hâlâ belirleyici bir ağırlık taşıyor. Körfez’deki üsler, deniz yollarının güvenliği, İsrail’e verilen destek ve Körfez monarşileriyle ilişkiler, Washington’un bölgeden çekildiği iddiasını bütünüyle geçersiz kılıyor. Buna rağmen ABD’nin rolü eskisine göre daha tartışmalı. Uzun süren savaşların bıraktığı yorgunluk, iç siyasetteki kutuplaşma ve müttefiklerin Washington’un kararlılığına dair kuşkuları, Amerikan gücünün siyasal etkisini azaltıyor.
ABD’nin temel çelişkisi burada ortaya çıkıyor: Bölgesel istikrar istediğini söylerken, bazı müttefiklerinin çatışmayı derinleştiren politikalarına etkili sınırlar koyamıyor. İnsan hakları ve hukuk devleti vurgusu, seçici uygulandığında inandırıcılığını kaybediyor. Gazze’de sivillerin korunması meselesi bu nedenle sadece Filistinlilerin haklarıyla ilgili değildir; aynı zamanda Batı’nın uluslararası hukuk dilinin ne kadar tutarlı olduğuna ilişkin bir sınavdır.
Çin ve Rusya ise bu boşluktan yararlanmak istiyor, ancak ikisinin imkânları ve hedefleri farklı. Çin, enerji güvenliği, ticaret yolları ve yatırım ilişkileri üzerinden nüfuz kuruyor; yüksek riskli askerî angajmandan kaçınıyor. Rusya’nın Suriye’deki varlığı ise askerî müdahalenin sahadaki dengeyi değiştirebileceğini gösterdi, fakat Moskova’nın kaynakları sınırsız değil. Her iki aktör de ABD’nin yerini bütünüyle almaktan çok, Washington’un hareket alanını daraltmayı hedefliyor.
Körfez ülkeleri artık yalnızca finansör değil
Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar ve diğer Körfez ülkeleri, petrol gelirlerinin sağladığı imkânı daha bağımsız dış politika arayışına dönüştürüyor. Bu devletler bir yandan ABD ile güvenlik ilişkilerini korurken, öte yandan Çin’le ticareti genişletiyor, Rusya’yla temas kuruyor ve bölgesel arabuluculuk kapasitesini artırıyor. Katar’ın kriz diplomasisindeki rolü, BAE’nin limanlar ve ticaret ağları üzerinden kurduğu etki, Suudi Arabistan’ın ise normalleşme ve güvenlik pazarlıklarındaki ağırlığı bu dönüşümün örnekleridir.
Fakat Körfez’in yeni özgüveni, bölgesel demokrasinin genişlediği anlamına gelmiyor. Servet ve teknoloji, yönetimlerin toplumsal meşruiyet sorunlarını kendiliğinden çözmez. İşçi hakları, ifade özgürlüğü, siyasal katılım ve gelir dağılımı başlıkları, çoğu zaman parlak yatırım projelerinin gölgesinde kalıyor. Kalıcı güç, yalnızca sermaye birikimiyle değil, hak temelli ve hesap verebilir kurumlarla kurulur.
Devlet dışı aktörler denklemi zorluyor
Ortadoğu’daki güç dengelerinin en ayırt edici özelliği, devlet dışı silahlı aktörlerin kalıcılaşmasıdır. Hizbullah, Hamas, Husiler ve Irak’taki farklı milis yapılar, yalnızca askerî araçlar değildir. Bazıları sosyal hizmet ağları, yerel ekonomik düzenekler ve ideolojik bağlılık üzerinden taban oluşturur. Bu durum, merkezî devlet otoritesini zayıflatırken dış müdahaleye de açık alanlar yaratır.
Ancak bu aktörleri tek bir kategoriye sıkıştırmak yanıltıcı olur. Her birinin toplumsal tabanı, dış bağlantısı ve yerel hedefi farklıdır. Bir grubun saldırısı, onu destekleyen devletin her ayrıntıyı yönettiği anlamına gelmez; fakat bu bağların varlığı da inkâr edilemez. Sağlıklı analiz, vekâlet ilişkilerini abartmadan ama romantikleştirmeden ele almalıdır.
Devlet dışı güçlerin yükselişi, sivil halk için çoğu zaman daha az güvenlik demektir. Hesap verme mekanizmalarının zayıf olduğu alanlarda zorla yerinden edilme, keyfî gözaltı, sansür ve kadınların kamusal hayattan dışlanması daha kolay normalleşir. Bu nedenle güvenlik tartışmasını sadece sınırlar ve füzeler üzerinden yürütmek, bölgenin insanî gerçeğini görünmez kılar.
Türkiye için denge siyaseti değil, ilke sınavı
Türkiye, Suriye, Irak, Doğu Akdeniz, Kafkasya bağlantısı ve mülteci meselesi nedeniyle bölgesel sarsıntılardan doğrudan etkileniyor. Ankara’nın güvenlik kaygıları gerçek ve çok katmanlıdır. Bununla birlikte dış politikada kısa vadeli taktik kazanımların, kurumsal aklın ve öngörülebilirliğin yerini alması uzun vadede maliyet üretir. Komşu ülkelerin toprak bütünlüğünü, diplomatik kanalları ve uluslararası hukuku savunmak, yalnızca normatif bir tercih değil, Türkiye’nin güvenliği açısından da zorunluluktur.
Filistin meselesinde tutarlı bir hak ve hukuk dili kurmak da aynı ölçüde önemlidir. Sivil ölümler karşısında ilkesel tutum almak, bunu iç siyasetin geçici malzemesine çevirmemeyi gerektirir. Türkiye’nin etkili olabilmesi, yüksek perdeden konuşmasından çok; arabuluculuk kapasitesini, diplomatik güvenilirliğini ve içeride hukuk devleti standartlarını güçlendirmesine bağlıdır. Dışarıda adalet talep eden bir ülkenin, kendi yurttaşlarının ifade özgürlüğü ve adil yargılanma hakları konusunda ikna edici olması beklenir.
Ortadoğu’da güç dengeleri analizi neden insan haklarından ayrılamaz?
Ortadoğu’da güç dengeleri analizi yapılırken haritalardaki renk değişimlerine bakmak yetmez. Gazze’de, Suriye’de, Yemen’de, Lübnan’da ve Irak’ta milyonlarca insanın gündelik hayatı; bombardıman, ekonomik çöküş, göç ve siyasal baskı tarafından belirleniyor. Bir düzenin kalıcılığı, yalnızca rakiplerini bastırma kabiliyetine değil, yurttaşlarına güvenlik, adalet ve gelecek sunup sunamadığına bağlıdır.
Bölgenin yakın tarihi, dışarıdan dayatılan güvenlik mimarilerinin ve içeride baskıyla korunan rejimlerin kırılganlığını defalarca gösterdi. Bu nedenle okurun önündeki esas görev, her yeni krizi “kim kazandı?” sorusuyla tüketmemektir. Daha zor ama daha gerekli soru şudur: Bu hamle, halkların barış içinde, eşit haklarla ve korkmadan yaşayabileceği bir siyasal zemini güçlendiriyor mu?