Kars Tarihinin Düşündürdükleri

Rıza Aydın

Kars’ın kaç yıl (hangi tarihler arası) Rus işgalinde kaldığı hakkında bilgi arıyordum, Kars valiliğinin resmî sitesinde şu bilgiyi buldum, önce bunu okuyalım.

Kars:

18 KASIM 1877 den 25 NİSAN 1918 kadar 40 yıl Rus işgali altında kaldıktan sonra Türkiye Cumhuriyeti topraklarına katılmıştır.

Milli Mücadele döneminde, Karslılar önce Milli Şura sonra Cenub-i Garb-i Kafkas hükümetlerini kurmuşlardır.

30 Ekim 1920’de Kazım Karabekir yönetimindeki Türk Ordusu Kars’ı alarak Türk topraklarına katmıştır.

***
Kars Valiliğinin verdiği bilgi bu kadar.

Burada Kars Valiliğinin vermediği şu bilgileri de biz yazalım.

Konunun iyice anlaşılması için, önce bir parantez açıp şu kısa bilgiyi arz etmem gerekiyor:

30 Ekim 1918’de Mondros mütarekesi imzalanınca, Osmanlı ordusu dağıtılıyor. Bunun üzerine oluşan devlet otoritesinin boşluğunda, hem devlet otoritesi boşluğunu doldurmak, hemde işgale karşı mücadeleyi yürütmek için halk Şura ya da Kongreler adı altında toplanıp örgütlenerek işe başlıyor. Dikkatinizi çekerim, resmî tarihin pek anlatmadığı bütün bu gelişmeler, 19 Mayıs 1919’da önce, yani daha Mustafa Kemal’in Samsun’a çıkmasından yaklaşık olarak iki yıl önce başlıyor. Aslında Mustafa Kemal’in Anadolu’ya görevli olarak gönderilmesinin asıl gerekçesi bu şuraları dağıtmaktır; yetki belgesinin üçüncü maddesi, “şuraların lağvını” içerir. Ama Mustafa Kemal bu örgütlenmeleri, dağıtmak yerine denetimi altına alarak başka bir amaç için yönlendirme yolunu seçer. Süreç sancılıdır, bir dolu görüntü vardır ama ben bu kısa yazımda, bütün bunları anlatamam; bu yazımın konusu 1918 ile 1920 yılları arasındaki bütün bu Şura ya da Kongre iktidarlarını değil, Rus işgalinden kurtulan o zamanlar Liva denen illerde yaşanılanları Kars özelinde anlatmaktır. Özenle belirteyim ki konu çok daha geniştir, ama ben Rus İşgalinden kurtulan illerdeki gelişmeleri kısaca yazacağım.

“Elviye-i Selâse” denen iler, 40 yıldan beri yani 1877 – 1878 yılından bu yana Rus emperyalizminin işgali altında iken, 17 Ekim 1917’de Devrim olup Lenin önderliğindeki Bolşevikler iktidara geliyorlar.

Lenin önderliğindeki Bolşevikler, Emperyalist Rus politikalarını eleştirirken, bizim emperyalist amaçlarımız Yok, biz iktidara gelirsek Rus emperyalistlerinin işgal ettiği Türk topraklarındaki işgale son vereceğiz diyorlar.

İşte Lenin önderliğindeki Bolşevikler bu politikalarının gereği olarak Brest – Litovsk barış görüşmeleri sırasında Rus işgali altındaki Türk topraklarını bırakıyorlar. 3 Mart 1918’de Brest Litovsk barış anlaşması imzalanıyor.

Bunun üzerine iki önemli gelişme oluyor, bunları kısaca yazayım:

Kırk yıldır Rus işgali altında olan Kars’tan yani Elviye-i Selâse denen illerden, Sovyetler askerini çekince buralarda Sovyet benzeri
Şuralar kuruluyor. Bu şuralar 5 Kasım 1918’de, “Cenûb-i Garbi Kafkas Hükümeti Cumhuriyeti” adıyla bir devlet kuruyorlar. Anadolu’da kurulan ilk Türk Cumhuriyeti bu desem yanlışım olur mu bilmiyorum?

Sonra merkezi Kars olan bu devleti 12 Nisan 1919’da İngiltere’nin İşgal etmesiyle yıkılıyor; devletin ileri gelenlerini de İngilizler tutuklayıp Malta’ya sürüyorlar

Bu devletin başkanı olan Fahrettin Erdoğan’ın “Türk illerinden hatıralarım” adında bir kitabı var. Fahrettin Erdoğan Garip Musa ocağından olduğu için sanıyorum, Garip Musalılar bu kitabı yeniden basacaklar.

Lenin önderliğindeki Bolşeviklerin, Kars gibi 5 ildeki işgale son verince, bence çok önemli olan ikinci gelişme şudur.

Bolşevikler devrimi yaptıklarında, Sosyalist Devrimci (Socialist Revolution -SR) denen bir parti ile beraber hükümet kurmuşlardı.

Sosyalist Devrimciler küçük burjuvaya, devrimci milliyetçilerinin olduğu bir partiydi.

Lenin önderliğindeki Bolşevikler 40 yıldır Rusya’nın işgalinde olan Türk topraklarından çekilince, Sosyalist Devrimciler, atalarımızın kanlarıyla kazandığı bu yerleri nasıl geri verirsiniz diye Sovyet hükümetinden ayrılıp, Bolşeviklere karşı savaş açıyorlar.

İşte bu dönemde Fanya Kaplan adında Sosyalist Devrimci bir kadın militan , 30 Ağustos 1918’de, Lenin bir fabrikayı gezerken, Lenin’e tabanca ile ateş edip, iki yerinden yaralıyor.

Lenin çok ağır yaralar alıyor, kurşunlardan biri boynuna isabet ediyor. On bir ay komada kalıyor; sonra 21 Ocak 1924’de ölüyor.

2017 yılı şanlı Rus Devriminin 100. Yıl dönümü. Hem Lenin’i hem de Rus devrimini biraz da böyle anıp anlatalım istedim.
**
Bilimsel bilgi, tasnif edip, benzer olguları kıyaslayarak yol alır.

Kars 40 yıl, Rus egemenliği altında, 600 yıl da Osmanlı egemenliği altında kalmış; Kars’a bir gün yolunuz düşerse bakın, 40 yılın mı etkisi çok 600 yılın mı? Dünden bu güne kimlerden neler kalmış.