Uluslararası Medya Türkiye’yi Nasıl Görüyor?

Türkiye hakkında dış basında yayımlanan bir haber, çoğu zaman yalnızca Ankara’nın attığı bir adımı anlatmaz. Aynı metin, Türkiye’nin Batı ittifakındaki yerini, göç yollarındaki işlevini, Rusya ve Ortadoğu ile ilişkilerini, ekonomideki kırılganlıklarını ve demokrasi sicilini de birlikte okur. Bu nedenle “uluslararası medya Türkiye’yi nasıl görüyor” sorusunun tek cümlelik bir yanıtı yoktur. Ancak tekrar eden çerçeveler vardır ve bu çerçeveler, Türkiye’nin dışarıda hangi meselelerle anıldığını açık biçimde gösterir.

Dış basının Türkiye algısı, çoğu zaman ülkenin kendi iç tartışmalarından farklı bir öncelik sırası kurar. Türkiye’de günlerce tartışılan bir Meclis konuşması uluslararası haber akışında yer bulmayabilir. Buna karşılık bir yargı kararı, büyükşehir belediyelerine yönelik soruşturma, seçimlerin rekabet koşulları, mülteci anlaşmaları ya da Karadeniz’deki diplomatik gerilim küresel medyada geniş yankı yaratabilir. Çünkü dışarıdan bakış, Türkiye’yi yalnızca bir ülke olarak değil, bir bölgesel güç ve uluslararası sistemin kritik düğüm noktalarından biri olarak ele alır.

Uluslararası medya Türkiye’yi hangi başlıklarla okuyor?

Uluslararası yayın organlarının Türkiye haberlerinde en belirgin başlık demokrasi ve hukuk devletidir. Seçim güvenliği, yargının bağımsızlığı, ifade özgürlüğü, gazetecilere yönelik davalar, sivil toplumun çalışma alanı ve muhalefetin siyasal imkânları, özellikle Avrupa ve Kuzey Amerika merkezli medyanın sürekli izlediği alanlardır. Bu ilgi, yalnızca ilkesel bir insan hakları hassasiyetinden doğmaz. Türkiye’nin Avrupa Konseyi, NATO, Avrupa Birliği ile ilişkileri ve Batı kurumlarıyla tarihsel bağları, bu değerlendirmeleri daha görünür kılar.

Bu haberlerde sık rastlanan sorun, Türkiye’yi yalnızca Cumhurbaşkanlığı Sarayı ile özdeşleştiren dar bakıştır. Oysa Türkiye; güçlü bir yerel yönetim geleneği, canlı ama baskı altında bir sivil toplum, farklı siyasal aidiyetler, sendikalar, meslek odaları, kadın örgütleri, üniversiteler ve geniş bir muhalefet toplumsallığı barındırır. Dış medya baskı mekanizmalarını haklı olarak izlerken, bu direnç alanlarını yeterince görünür kılmadığında ülkenin siyasal tablosu eksik kalır.

Demokrasi haberi yalnızca seçim gecesi değildir

Uluslararası medya genellikle seçim gecelerinde Türkiye’ye yoğunlaşır. Sandık sonuçları, katılım oranları ve büyük kentlerdeki siyasi değişimler anlık analizlerle verilir. Fakat demokrasinin asıl meselesi seçim günüyle sınırlı değildir. Medyaya erişim, kamu kaynaklarının kullanımı, yargı süreçleri, toplantı ve gösteri hakkı, yerel yönetimlerin yetki alanı ve yurttaşların eleştiri yapabilme özgürlüğü, seçimden önce ve sonra siyasal alanı belirler.

Türkiye’yi değerlendiren yabancı haber kuruluşlarının bu sürekliliği daha çok gözetmesi gerekir. Bir ülkede sandığın kurulması, tek başına eşit siyasal rekabetin güvencesi değildir. Aynı şekilde Türkiye’deki her gelişmeyi otomatik olarak “rejim krizi” başlığına yerleştirmek de analitik tembelliğe dönüşebilir. Hak ihlalini açıkça görmek ile toplumu tek renkli bir karanlık tablosuna hapsetmek aynı şey değildir.

Güvenlik merceği Türkiye’yi daraltıyor

Türkiye, uluslararası medyada uzun süredir bir güvenlik ülkesi olarak anlatılıyor. Suriye savaşı, sınır ötesi operasyonlar, Kürt meselesi, IŞİD tehdidi, NATO üyeliği, Karadeniz güvenliği, Ukrayna savaşı ve Doğu Akdeniz gerilimleri bu algıyı besliyor. Haber odalarının gündem tercihleri açısından bu anlaşılırdır: Türkiye’nin aldığı kararlar, aynı anda Avrupa’yı, Ortadoğu’yu ve Kafkasya’yı etkileyebilir.

Ancak güvenlik merceği büyüdükçe yurttaşın gündelik hayatı kadrajdan çıkar. Bir sınır operasyonu ya da liderler zirvesi geniş yer bulurken, hayat pahalılığı, iş cinayetleri, barınma krizi, eğitimde eşitsizlik, kadınların maruz kaldığı şiddet ve deprem sonrası hesap verme tartışmaları tali meseleler gibi sunulabilir. Oysa Türkiye’nin siyasal istikrarı da dış politikadaki hareket alanı da bu toplumsal meselelerden bağımsız değildir.

Göç haberciliği bu daralmanın en çarpıcı örneklerinden biridir. Avrupa merkezli yayınlarda Türkiye sık sık “mültecileri tutan ülke” olarak görülür. Bu tanım, Avrupa’nın sınır güvenliği kaygısını yansıtır; fakat milyonlarca insanın hukuki statüsünü, yerel toplum üzerindeki ekonomik ve sosyal baskıyı, belediyelerin yükünü ve insan onuruna uygun politika ihtiyacını geri plana iter. Türkiye’nin göç meselesi, Avrupa’nın dışsallaştırılmış sınır politikası olarak okunamayacak kadar ağır ve çok boyutludur.

Ekonomi haberlerinde rakamlar var, hayat eksik

Yüksek enflasyon, faiz kararları, döviz rezervleri, kredi notları ve yabancı sermaye beklentileri uluslararası ekonomi sayfalarının temel malzemesidir. Bu göstergeler önemlidir. Çünkü ekonomik yönetimin öngörülebilirliği, Türkiye’nin dış finansmana erişimini ve yurttaşın alım gücünü doğrudan etkiler. Fakat yalnızca piyasanın diliyle kurulan haber, ekonomik krizin sınıfsal sonuçlarını yeterince anlatmaz.

Enflasyon bir istatistik değil, emeklinin pazardan ne eksilttiği; asgari ücretlinin kira karşısında ne kadar gerilediği; gençlerin neden gelecek planını yurtdışına bağladığı sorusudur. Uluslararası medya, Türkiye ekonomisini çoğu kez “yatırımcı güveni” ile ölçer. Oysa kamusal güven de en az onun kadar belirleyicidir: Yurttaş, kurumların adil işlediğine, verginin hakkaniyetli toplandığına ve hukukun ekonomik güç karşısında eşit uygulandığına inanıyor mu?

Bu noktada Türkiye’nin ekonomik hikâyesi, teknik verilerin ötesine geçer. Kamu ihale düzeni, gelir dağılımı, sendikal haklar, sosyal yardımın siyasal kullanımı ve genç işsizliği, ekonominin demokratik niteliğini belirleyen unsurlardır. Bunları görmeyen her analiz, ülkeyi yalnızca bilanço kalemleri üzerinden okur.

Türkiye’ye yönelik önyargı var mı?

Elbette var. Bazı uluslararası yayınlarda Türkiye, “öngörülemez Doğu”, “sürekli kriz üreten ülke” ya da “Batı’nın sorunlu müttefiki” gibi kolaycı kalıplara sıkıştırılır. Bu dil, tarihsel oryantalizmin güncel medya biçimlerinden bütünüyle arınmış değildir. Özellikle Türkiye’de yaşanan her siyasal gelişmeyi kültürel bir kadercilikle açıklamak, kurumları, aktörleri ve yurttaş mücadelelerini görünmezleştirir.

Fakat önyargı eleştirisi, dış basında dile getirilen her demokrasi ve insan hakları eleştirisini “Türkiye karşıtlığı” diye yaftalamaya gerekçe olamaz. Gazetecilerin tutuklanması, adil yargılanma hakkına ilişkin kaygılar, ifade özgürlüğü üzerindeki baskılar veya seçim koşullarındaki eşitsizlikler, dış müdahale söylemiyle geçersiz kılınamaz. Kamusal sorumluluk, hem çifte standardı teşhir etmeyi hem de içerideki hak ihlallerine karşı açık sözlü olmayı gerektirir.

Asıl sorun, eleştirinin hangi ölçütle yapıldığıdır. Aynı yayın kuruluşu benzer hak ihlallerini başka müttefik ülkelerde görmezden geliyorsa, burada siyasi çıkarın habercilik dilini etkilediği söylenebilir. Buna karşı en doğru tutum, eleştiriyi toptan reddetmek değil, herkes için geçerli evrensel ölçüt talep etmektir.

Daha doğru bir Türkiye anlatısı mümkün mü?

Daha doğru anlatı, ne iktidarın dışarıya sunduğu kusursuz ülke portresidir ne de Türkiye’yi yalnızca otoriterleşme başlığına indirgeyen şemadır. Türkiye; Cumhuriyet’in laiklik, yurttaşlık ve kamusal eğitim iddiasını taşıyan, fakat bu iddiaların aşındığı bir ülkedir. Çok partili hayatın deneyimini bilen, fakat siyasal kutuplaşmanın kurumları zayıflattığı bir toplumdur. Jeopolitik ağırlığı yüksek, buna karşılık ekonomik ve hukuki kırılganlıkları derin bir devlettir.

Bu çelişkiler, uluslararası haberciliğin de Türkiye’deki bağımsız gazeteciliğin de esas malzemesi olmalıdır. Diasporada yaşayan Türkiye kökenli yurttaşlar açısından mesele daha da somuttur. Dışarıdaki haberler, memlekete ilişkin algıyı biçimlendirirken; Türkiye’deki haberler de yaşananların uluslararası karşılığını çoğu kez eksik verir. İki bilgi alanı arasında eleştirel bir köprü kurmak gerekir.

Türkiye’nin dışarıdaki itibarı, yalnızca diplomatik toplantılarda verilen mesajlarla düzelmez. İtibar, gazetecinin soru sorabildiği, yurttaşın korkmadan eleştirebildiği, mahkemelerin iktidardan bağımsız karar verebildiği ve kamu yönetiminin hesap verdiği koşullarda kalıcılaşır. Uluslararası medyanın Türkiye’yi daha adil görmesini istemenin en güçlü yolu da, Türkiye’nin kendi yurttaşına daha adil davranmasını talep etmekten geçer.