ABD ve İran düşmanlıkları durdurmak için bir anlaşmaya varmış görünse de küresel deniz taşımacılığı sektörü, Hürmüz Boğazı’nda operasyonlara yeniden başlama konusunda temkinli davranıyor.
Deniz mayınları, hızla yükselen sigorta primleri ve kritik su yolunda uzun süren askeri faaliyetlerin ardından güven eksikliği, toparlanma sürecini operasyonel olduğu kadar ekonomik ve siyasi bir mesele haline getirecek.
Deniz taşımacılığı yöneticileri, G7 Zirvesi sırasında Évian’da ABD ve İran tarafından açıklanan ve boğazın 60 gün içinde tamamen yeniden açılmasını öngören barış çerçevesini memnuniyetle karşıladı. Anlaşmanın cuma günü İsviçre’de resmen kabul edilmesi bekleniyor.
Çarşamba günü yayımlanan anlaşma metnine göre ABD deniz ablukasını sona erdirecek, İran ise ticari gemilerin Hürmüz Boğazı’ndan 60 gün boyunca ücretsiz ve güvenli geçişine izin vermek için “elinden gelen en iyi çabayı” gösterecek. Bu süre içinde ABD ve İran, Tahran’ın nükleer programına ilişkin görüşmeleri sürdürecek.
Boğaz 19 Haziran civarında yeniden açılabilir ancak gemilerin yeniden seyrüsefere başlamasına izin verilmesi pratikte oldukça karmaşık. Enerji istihbarat şirketi Kpler’e göre, normale hızlı dönüş bekleyen yatırımcıların çok daha yavaş ve düzensiz bir toparlanmaya hazırlıklı olması gerekiyor.
Kpler analizinde, “Toparlanmanın düz bir çizgi halinde değil, aşamalar halinde gerçekleşmesini; ülkeler ve ürünler arasında 2027’ye kadar anlamlı farklılıklar görülmesini bekleyin,” denildi.
Küresel enerji fiyatlarını yükselten ve toplumsal istikrarsızlığa yol açan boğazdaki deniz faaliyetlerinin üç aydan uzun süre neredeyse tamamen felç olmasının ardından, uluslararası deniz taşımacılığı liderleri normal operasyonlara dönmenin “haftalar ya da aylar” alacağı konusunda hemfikir.
Güveni yeniden tesis etmek
Mitsui OSK Lines CEO’su Jotaro Tamura, ABD ile İran arasında yapılacak “basit bir anlaşmanın” çatışmanın yok ettiği güveni yeniden sağlamaya yetmeyeceğini söyledi.
Tamura, “Son birkaç ayda yaşanan deneyimler göz önüne alındığında, bunun en az birkaç hafta, hatta belki bir ay sürebileceğini varsaymak makul,” dedi.
Japon yönetici, deniz taşımacılığı hatlarının operasyonlara yeniden başlamak için yeterince güven duyması halinde anlaşmanın “somut olması ve Hürmüz Boğazı’ndaki gerçek duruma yansıması” gerektiğini söyledi.
Uluslararası Denizcilik Örgütü Genel Sekreteri Arsenio Dominguez ise hafta başında yaptığı açıklamada, anlaşmanın bölgede mahsur kalan binlerce denizciyi tahliye etme planını ilerletmek için bir fırsat olduğunu söyledi.
Dominguez, “Uzun süren belirsizlik karşısında gösterdikleri cesaret ve direnç en yüksek takdiri hak ediyor,” dedi.
Şu anda Körfez içinde mahsur kalan 100’den fazla petrol tankerinin, geçişin güvenli kabul edilmesinin ardından su yolundan hızla geçmesi bekleniyor.
Ancak Maersk CEO’su Vincent Clerc, normal deniz taşımacılığı faaliyetlerinin, boğazda deniz mayınlarını tespit etmek ve güvenli rotaları haritalamak için yapılacak incelemenin sonrasına kalacağını söyledi.
Clerc, “Özellikle beklediğimiz hacimler ve gemilerimizin büyüklükleri dikkate alındığında, seyrüseferin önünde nerelerde engeller olacağını bilmiyoruz,” dedi ve tam tablonun netleşmesinin “birkaç hafta” sürebileceğini belirtti.
Deniz taşımacılığı şirketi Hapag-Lloyd’un bir sözcüsü ise daha iyimser konuştu.
Sözcü, “Hürmüz Boğazı’nın 15 haftadan uzun süre kapalı kalmasının ardından bu bizim, mürettebatımız ve müşterilerimiz için iyi haber. Kalan tüm gemilerin bu hafta içinde Hürmüz Boğazı’ndan geçebilmesini umuyor ve daha fazla bilgi bekliyoruz,” dedi.
Körfez içinde mahsur kalan yaklaşık 118 yüklü tanker, 10 ila 15 gün içinde ayrılmaya hazır durumda. Bu da geçişlerde ilk etapta ani bir artış yaratacak. Ancak enerji analistleri ilerlemenin kademeli olacağı uyarısında bulunuyor. İran’ın etkisine ilişkin soru işaretleri giderilirken, geçişlerin ilk ayda günde yaklaşık 15’ten 40’a çıkması bekleniyor.
Süreci kim yönetecek?
İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, çarşamba günü yaptığı açıklamada Hürmüz Boğazı’ndaki trafiğin belirli bir zaman aralığında normale döneceğini, ancak süreci yalnızca İran’ın yürüteceğini ve yöneteceğini söyledi.
Bekayi, “Bu bizim kendi görevimiz ve bunu yalnızca biz yapacağız; başka tarafların katılımına ya da müdahalesine ihtiyaç olmayacak,” dedi.
Ancak Batılı ülkeler de Hürmüz’de gemilere refakat etmek üzere deniz unsurları gönderme planları hazırlıyor.
G7 marjında 36 ülkenin desteklediği ortak açıklamada, İran’ın geçiş ücreti uygulayıp uygulamayacağına ilişkin belirsizlik sürerken, Hürmüz Boğazı’nın “koşulsuz ve sınırsız seyrüsefer özgürlüğüyle” acilen yeniden açılması memnuniyetle karşılandı.
Açıklamada, “Ticari deniz taşımacılığına güven vermek ve mayın temizleme operasyonları yürütmek amacıyla, kesinlikle savunma amaçlı ve bağımsız bir misyon dahil olmak üzere, kendi anayasal gerekliliklerimiz doğrultusunda bu hedefe ulaşmak için üzerimize düşeni yapmaya kararlıyız,” denildi. Açıklamaya imza atanlar arasında 22 Avrupa Birliği ülkesi ile Kanada, Japonya ve Avustralya da yer alıyor.
Alman hükümeti çarşamba akşamı, silahlı kuvvetlerinin boğazdaki deniz taşımacılığını güvence altına almaya yönelik olası bir misyona katılması için hazırlık yaptığını açıkladı. Savunma Bakanı Boris Pistorius ise perşembe günü iki donanma gemisinin olası bir mayın temizleme operasyonu için halihazırda Süveyş Kanalı’ndan geçtiğini söyledi.
Pistorius, Brüksel’de NATO savunma bakanları toplantısı öncesinde, “Şu anda mayın avlama gemimiz ‘Fulda’ ve destek gemimiz ‘Mosel’, Süveyş Kanalı’ndan Kızıldeniz’e doğru geçiş yapıyor,” dedi.
“Gerektiğinde ve bu durum gerçeğe dönüştüğünde hızlı hareket edebilmek, her şeyden önce de Hürmüz Boğazı’nda mümkün olduğunca çabuk bulunabilmek istiyoruz.”
Sadece iki gün önce Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron da Fransa ve müttefiklerinin, gemilere refakat etmek ve mayınları temizlemek suretiyle Hürmüz Boğazı’nı güvence altına almak için “günler içinde” bir deniz misyonu konuşlandırmaya hazır olacağını söylemişti.
