Kültür Yazıları -2-

-Genel - 18 Mart 2023 20:50 A A

Cahit Kılıç

cahitkilic@tanyerihaber.com

ÂŞIKLIK EDEBİYATI

“Dersi azlar Elesger’den ders alsın
Altı min altı yüz aye mendedi”

Bunu diyen Göyçeli Âşık Elesger, ümmîdir. Yani okuryazarı yoktur ama Kur’ân-ı Kerim’i ezberden hıfzetmiştir…
Onun sırrını da şöyle açıklıyor:
“Ohuram ‘İnna fatehna’ metleb allam yuhuda;
Şah-ı Merdân nökeriyem dersimi pünhan verir”
***
Çağdaşı Çıldırlı Âşık Şenlik de ümmîdir…
Elesger, Şiî Azeri, Şenlik, Sünnî Karapapak/Terekemedir.
Her ikisi de dindar ve Ehl-i Beyt dostudur. Bu husus, doğal olarak Elesger’de biraz daha ağır basar…
***
Her ikisi de âşıklık geleneğindeki “atışma” esnasında “irticalen” şiir söyleme ustasıdır…
Her ikisi de sufîdir…
Her ikisi de tasavvuf ehlidir…
Her ikisinin de şiirlerinde mistik motifler vardır…
***
Her ikisi de Arapça ve Farsça kelimeleri yerli yerinde kullanmışlar. Yani yanlış yerde yanlış kelime kullanıp “anlam yitimi”ne sebep olmamışlardır. Bu da onların Arapça ve Farsçaya ne kadar vakıf olduklarının delilidir…
Şenlik Baba dil meselesini şöyle dile getirmiş:
Kudret mektebinde verdiler dersi
Zahirde göründü arş ile kürsü
Hıfzımda zapt oldu Arabî Farsî
Lügat-i imranı seçtim bu gece
***
Her ikisi de hece vezni ile şiirlerini yazmışlar. Birilerinin iddia ettiği gibi Arûz veznini bilmezler…
Âşık Elesger’in arûz ile yazdığı iki gazel varsa da, çok da başarılı değil.
Ancak…
Hece vezniyle neredeyse bütün şiir türlerinden örnekler vermişlerdir.
Lirik Şiir (Coşkulu)
Pastoral Şiir (Kırsal yaşamı anlatan)
Epik Şiir (Destansı. Her ikisinde de en çok bu tür göze çarpmaktadır.)
Didaktik Şiir (Öğretici. Bu konuda da çok öğüt verici şiirleri var)
Satirik Şiir (Hiciv, taşlama. Alaycı bir biçimde kullanmışlar. Ayrıca her ikisi de kendilerini de hicvetmekten çekinmemişler.)
Elesger:
Akıldan kem, huştan şaşkın, dilden küt
Nakabil, kelmesi bisemer menem.
Mecnun kimi viraneler küncünde;
Sergerden, sahra-i kalender menem.

Divanî Şiir (Bunun, arûz vezniyle yazılan Divan Şiiriyle bir ilgisi yoktur. Âşıklık geleneğinde 8+7 heceyle yazılan ve meclislerde ilk defa bu örnekle açılış yapılan “Divan ya da Divanî” denilen bir şiir türüdür. Her ikisi de bu dalın en büyük üstatlarıdır.)
***
Şenlik ve Elesger, “Cıgalı Tecnis”i âşıklık edebiyatına sokan iki çağdaş ozandır. Şenlik baba, hatta bir örnek de “Lebdeğmez Tecnis” dalında vermiştir ki, bir şaheserdir.

“Eser hiddetine dalan aşığın
Hayâlı geşt eyler nece dağları
Ezzi nece dağları
Âşgın nece dağları
Gel senlen seyahat edek
Aşah nece dağları
Leyla sergenderi şeyda-yı cihan
Yeddi yıl yayladı nece dağları”

***
Âşık Şenlik, kendisinin meydana getirdiği birçok hikâyenin de müellifidir. Bu hikâyeler, hikâye kahramanlarının ağzından okunan (Kadın ve erkek kahramanın karşılıklı olarak yekdiğerine hitaben okudukları şiirlerle süslüdür. Bunlar, Türk dilinde “eril-dişil” yani “gramatik cinsiyet” farkı olmadığı için, şâirine hiçbir zorluk çıkarmadan koşulmuştur).

Bunların içinde: Divanî, Koşma, Müstezat, Muamma (qıfılbend) Muhammes, Güzelleme, Methiye vb. şiir dalları mevcuttur…
***
Âşık Elesger’in de özellikle sevip alamadığı “Sehnebanu” hakkında şiirli hikâyesi ve birçok âşıkla karşılaştığı gene şiirli destanları vardır…
***
Bendeniz, dilimin döndüğünce kısacık da olsa anlatmaya çalıştım. Her ikisi de “Âşıklık, dolayısıyla Türk Halk Edebiyatı’nın” mihenk taşlarıdır.
Rahmet ve minnetle anıyorum…

Not: Âşıklık Edebiyatının, özellikle de Âşık Şenlik üstadın hakkında en geniş ve ilmî çalışmaları olan, Doç. Dr. Naile Asker, bu konuda söz sahibidir. Sehvim varsa; düzeltmesinden memnuniyet duyarım.

Yazarın yazı arşivine ulaşmak için buraya tıklayınız…

 

-Genel - 20:50 A A
BENZER HABERLER

YORUM BIRAK

YORUMLAR

  • Erkan Saltan 18 Mart 2023 21:09

    Bitsin istemedim. Kutluyorum hocam. Daim olun. Cok selamlar.

  • Prof. Dr. Fazıl Agiş 18 Mart 2023 21:07

    Lebdeğmez derken dudak değer-Dinde olur amma imanda olmaz. Mescidde olur amma Kâbe’de olmaz. Kudüs’te olur amma Mekke’de olmaz. Dudaklar açıktır vuslatı yok, Leyla’da olur amma Mecnûn’da olmaz. Mey nuş ederken lebin kadehte, Rakıda olur amma şarabda olmaz. Aile efradını görürsen her an-Anada olur amma babada olmaz. Farz olunca ederiz ya, oruçta olur amma namazda olmaz. İctihad ehli nassa dayanır; Sünnette olur amma Kitabda olmaz.Fazıl sözü uzatarak ağzın yorulur- Yazıda olur amma kalemde olmaz.

  • Vahit Erdener 18 Mart 2023 21:05

    İsmaille Semet beyin seyrine vardım
    Bu diyarı geze geze efendim
    Semet bey naminda bir vezir gördüm
    Vasfını galdırdım saza efendim

    Samet bey deyilen bir etten gala
    İsmail benziyir urustam zala
    Boyun eymediler yeddi gırala
    Kalem gere vasfını yaza efendim

    Mihrali deyilen şahin guşları
    Samet beydi hep onların başları
    Yanlarında vardır goç yoldaşları
    Bakan döyül çoka aza efendim

    Samet beydir bir aslan gurumlu
    Belli bedöy miner gulaç kerimli
    Paşa saltanatlı bir han verimli
    Bahan döyül çoka aza efendim

    Mihrali deyilen şahin guşları
    Samet beydi hep onların başları
    Yanlarında vardır goç yoldaşları
    Bakan döyül çoka aza efendim

    Samet bey deyilen zehmi ağıdı
    İsmailde uruslar için yağıdı
    Çavuşoglu yüz kazağı dağıdı
    Gıymadılar gırmızı fese efendim

    Semet beyde getti sibir eline
    Çok belalar yazılmıştı serine
    Fermansız han oldu gılıç zoruna
    Boyun eymez heç bir kese efendim

    Alosman ülkesinde biraz galdılar
    Celali kürdüne gılıç çaldılar
    İran ölkesinden haraç aldılar
    Şahıda goydular yasa efendim

    Şenlik meth et goç iyidin pirini
    Her nadana vermez gizli sırrını
    Tutan olmaz bu beylerin yerini
    Bu fani dünyada heç kes efendim

  • Vahit Erdener 18 Mart 2023 21:03

    Cahit Kılıç hocam Ustad Elesger bele yazıf

    Garip gurbet elden gız seven oğlan
    Yahın gonşusunnan soruş halını
    Gulluğa buyursan gulluğa getmez
    Tanrı gırsın gız doğanın belini

    Dokkuz ayda tüşüf cuhasının behsi
    Beş ayda bir geler cehrenin sesi
    Paslanıfdı iyi çıhmer dühçesi
    Küllüklerde gezer çorap milini

    İşe buyurarsan nahoşam deyer
    Öynede bir bayda doğrama yeyer
    Gomşuynan dalaşer uşağı döyör
    Kesen yoğdu bu çepelin dilini

    Ahşamnan yıhıler çeşteten yater
    Hefdede hanaya bir argaç ater
    Gün batan çağında balatı gater
    Çermemer golunu yümür elini

    Elesger sözünü deyer özüne
    Gülle deysin pis avradın gözüne
    Zibil çığıf uşahların dizine
    Beş on adam arıdammaz külünü

  • Vahit Erdener 18 Mart 2023 21:01

    Her iki büyük ustadın ruhları şad olsun aşık Elesgerin yüzlerce şiiri var bizde ve o cümleden Şenlik baba nın 1960 yılında basılmış bir kitabi mevcut yazarı İslam Erdener.
    Aşıklık edebiyatın mihenk taşlarının ruhları şad olsun
    Sevgili Cahit Kılıç hocam bu akıcı anlatımdan dolayı sizi kutlar ve tebrik elliyerem.

  • Naile Asker 18 Mart 2023 21:00

    Çok teşekkürler yazınızdan dolayı, su gibi içiliyor. Bizler de sizin gibi büyüklerimizden öğreniyoruz. İyi ki geleneği derinden bilen, karşılaştırma yaparak inceleyen sizin gibi söz sarrafımız var. Bu konuyla bağlı acizane bir makalem var. Size okuyup fikir bildirmeniz için özelden gönderirim.

  • Han Ayvaz Adıgüzel 18 Mart 2023 20:55

    Güzel ve öz bir tanıtım. Eyvallah!