Prof. Dr. Barış Doster: Kars ve yöresi ağızları sözlüğü

Prof. Dr. Barış Doster

baris.doster@12punto.com.tr

Dil; kültürel, tarihsel, toplumsal boyutlarıyla olduğu kadar, canlı ve dinamik yapısıyla da bireyleri, toplumları, yurttaşları, milletleri etkiler ve etkilenir. Dilin fonetik yapısı, dilin zenginliği, dilin matematiği önemlidir. Dil, kuşaktan kuşağa aktarılmasıyla, yazılı olsun – olmasın, ulusal boyutları yanında, yöresel özellikleriyle de değerlidir. Bu açıdan dile ilişkin çalışmaların çoğalması, zenginleşmesi; lehçe, şive ve ağızlarla ilgili çalışmaların çeşitlenmesi, her açıdan çok kıymetlidir. Desteklenmesi gerekir.

Kısa süre önce okurlarla buluşan bir çalışma, bu yönüyle dikkat çekiyor ve ilgiyi hak ediyor. Kitabın adı, Kars ve Yöresi Ağızları Sözlüğü, (Teke Akademi Yayınları, Bursa, 2025). Kitabın yazarları, Prof. Dr. Cengiz Alyılmaz ve Prof. Dr. Bahadır Güneş. Alyılmaz, Bursa Uludağ Üniversitesi’nde, Güneş ise Karadeniz Teknik Üniversitesi’nde görev yapıyorlar. Kitabın editörlüğünü Prof. Dr. Semra Alyılmaz ve Doç. Dr. İsmail Çoban yapmışlar.

Kitapta fotoğraflar, haritalar, görseller de dikkat çekiyor. Çalışmasını yaptıkları yörenin insanları olan iki akademisyen, Alyılmaz ve Güneş; 658 sayfalık kitapla, bilime katkı sunmanın yanında, öncelikle Cumhuriyetimize olan ödenmesi imkânsız borçlarını biraz olsun ödemeye çalışmışlar ve doğup büyüdükleri topraklara olan vefayı, özlemi ortaya koymuşlar.

Bu bilinç, bu duruş, bu tavır, bu duyarlılık önemli. Bunun hemşericiliği, bölgeciliği aşan, kimlik siyasetini çok aşan boyutları var. Çünkü Cumhuriyetin toplumcu, halkçı, kamucu karakterini gösteriyor. Cumhuriyetin fırsat eşitliğini, özellikle de eğitimdeki fırsat eşitliğini yansıtıyor. Ardahan’ın Çıldır ilçesine bağlı Âşık Şenlik kasabasında doğan Bahadır Güneş’i de, Kars’ta dünyaya gelen Cengiz Alyılmaz’ı da, bilim insanı yapan, Cumhuriyet, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Cumhuriyeti. Öncelikle bu gerçeğin altını kalın çizgilerle, renkli kalemlerle ve defalarca çizmek gerekiyor. Numaracı cumhuriyetçilerin anlamadığı da bu; din tacirlerinin, inanç hortumcularının, iman bankerlerinin anlamadığı da bu; etnikçiliği Marksizm, mezhepçiliği sosyalizm, hemşericiliği komünizm zannedenlerin anlamadığı da bu.

Kitabın önsözü şöyle başlıyor: “Söz uçar, yazı kalır; hatırda değil, satırda kalır!”

Kitabın bölümleri ise şöyle: Önsöz, Giriş, Kars ve Yöresi Ağızları Sözlüğü, Sonuç ve Öneriler, Bibliyografya.

İki değerli hocamız, Alyılmaz ve Güneş; Kars ili ve yöresine ait (Kars, Ardahan, Iğdır) söz varlığını, sözlük düzeni içinde ortaya koyan çalışmalarında farklı kaynaklardan, alan yazınından ve yapılan derlemelerden, alan araştırmalarından yararlanmışlar.

Yazarlar, önsözde şu tanımı yaparak okuyucuyu bilgilendiriyorlar: Ağız bilimi, dil içinde yazı dilinin etkilerinden uzak, doğal bir şekilde değişerek ve gelişerek kendi akışında ilerleyen ağızları araştırıp inceleyen dil biliminin alt kollarındandır. Ağızların, yazılı bir geleneği yoktur. Dilin geçmişine ait pek çok veriyi bünyelerinde barındırırlar. Bu sebeple ağızlar, araştırmacılar tarafından, dil içinde birer müze, veri bankası olarak görülürler. Bu bağlamda ağızların içerdiği söz varlığı ve bu söz varlığının niteliği, hem geçmişle bugün arasındaki söz ve anlamın farklı boyutlarını hem de sosyokültürel değerleri ve bu değerlerin değişimini ve gelişimini yansıtırlar.

Önsözdeki şu saptamanın, hatta uyarının da önemi büyük: Hiçbir sözlük tamamlanmış değildir.

Bunu yazarak Alyılmaz ve Güneş; hem bilimin çok temel bir yasasına dikkat çekiyorlar hem akademik özgüvenlerini gösteriyorlar hem de her türlü öneriye, eleştiriye açık olduklarını söylüyorlar.

İki hocamızın yaptığı iş zorlu bir iş, çetin bir iş. Kabul edelim ki, onbinlerce sözcüğü, yanlarına açıklamalar yazarak sıralamak, çok yorucu bir iş. Alyılmaz ve Güneş bunu başarmışlar.

Kitabın başında, ilk bölümde, Prof. Dr. Alyılmaz; Kars’ın coğrafi konumu ve tarihi üzerine yazdığı uzun makaleyle okuyucuyu bilgilendirmiş. Bu makalenin hemen ardından Prof. Dr. Güneş; makalesinde, Kars ve yöresi ağız gruplarının başlıca özelliklerini anlatmış. Üçüncü makalede ise Alyılmaz ve Güneş birlikte; sözlüğü hazırlarken hangi kaynaklardan yararlandıklarını paylaşmışlar okuyucuyla. Bu kaynakların en başında kuşkusuz Türk Dil Kurumu’nun Derleme Sözlüğü geliyor. Zengin kaynakçada Rus araştırmacılar dahil, lisansüstü tezler dahil, pek çok önemli bilim insanının, uzmanın, araştırmacının çalışmalarına yer verilmiş. Bu isimler arasında başta Fahrettin Kırzıoğlu ve Ahmet Caferoğlu olmak üzere, Ensar Aslan, Salih Şahin, Seyfettin Altaylı, Efrasiyap Gemalmaz, Selahattin Olcay, Mahmut Sarıkaya, Gökmen Mor, Haluk Şahin, Kürşat Öncül, Yılmaz Yeşil, Ünal Kalaycı, Emine Balcı, Muharrem Daşdemir ve Süleyman Efendioğlu’nun da aralarında bulunduğu çok sayıda bilim insanı, uzman, araştırmacı var.

Kitabın sonuç bölümünde iki değerli akademisyen, şunları yazmışlar:

“Kars yöresi ve ağızlarında toplam 28 bin 132 kavram işaretinin olduğu saptanmıştır. Bu kavram işaretlerinin 19 bin 367’si isim, 8 bin 765’i fiillerden oluşur”.

Alyılmaz ve Güneş, konuyla ilgili olarak yeni akademik çalışmaların hazırlanmasını dileyerek, kitaplarına noktayı koymuşlar.

İki değerli bilim insanının bu çalışması, umarız hakettiği ilgiyi bulur, yeni çalışmalara zemin oluşturur, konuyla ilgilenen uzmanların, okurların, bilim insanlarının, yurttaşlarının dikkatini çeker.

Kaynak: 12punto.com.tr