Zeynep Altıok Akatlı: Acıdan utanmayan düzen!

Zeynep Altıok Akatlı

@zeynabelle

Yine odalara sığamadığımız günler! İnsan olan herkesin boğazından geçen her lokmada, aldığı her nefeste, ufka baktığı her anda, saksısında baş veren tomurcukta Aliağa’da ihmal nedeniyle bir an içinde sönen hayatların acısı ve yası vardır sanırım. Olmalı. Yaşamanın şans, hatta tesadüf olduğu bir ülkede yaşıyoruz çünkü. 18 emekçi daha öldü. Bu köşeyi takip edenler bilir. Güzel Türkçemizde en sevmediğim ve bu ülkede en çok duyduğumuz kalıp “hayatını kaybetti” cümlesidir. Onlar hayatlarını kaybetmediler; apaçık söyleyelim, öldürüldüler!

Acıyı anlayamayanın yaşama ve başkalarına saygısı olmaz. HABAŞ’ın patronu ölen işçilerden birinin babasına “oğlunu evladı gibi sevdiğini” söylemiş. Oysa aynı saatlerde fabrikaya 4-5 otobüs işçi getirilmiş. Bir yanda işçiler ölürken diğer köşede iş durmasın, üretime devam edilsin diye mal sevkiyatı gibi yeni kurbanlar taşındığını öğrendik. Sevmesine gerek yok. Tanımasına bile gerek yok. Namusuyla, hakkınca ve usulünce, gerektiği şekilde denetimlerini yapsın, iş güvenliği standartlarını korusun ve emeğin, emekçinin hakkını versin yeter. Bu kaçıncı doymazlık? Başkalarının hayatı üzerinden kazanılan sermayenin ve sermayedarın alabildiğine korunduğu bu düzenin kaçıncı kan döküşü? Bu facianın ardından ülke klasikleri devrede. Yayın yasağı, araştırma önergesi reddi ve zaten hibelerle, vergi aflarıyla, denetim dışı ruhsatlarla, yeni yatırım kredileriyle yeterince korunan patronlara çelik yelekli koruma kalkanı. Sırada hukuk ve yargıyı kapsayacak süreçlerin korunması olacak. Yeter ki düzen bozulmasın, çarklar dönsün, sömürü sürsün.

İşçilerden birinin ağabeyi fabrika önünde kendisini yaktı. Şu cümleyi okuduğumda kanım dondu. Şimdi yazarken içimdeki duyguyu tarif etmem bir o kadar güç. Acının büyüklüğü, gidenin artık ne olsa geri gelmeyeceğini bilmenin çaresizliği, isyanın ve öfkenin acıya karılan ağırlığı. Bunları yaşamadan hissetmek mümkün değil elbet. Milyonda birini anlamak çok mümkün oysa. Mecliste önergeyi reddeden her bir kişinin bir an durup düşünmesi, kendi evladını gidenin yerine koyması yeter sanıyoruz, değil mi?

Peki o zaman ölümün adı neden hâlâ kaza?

Behçet Necatigil’in Acı Utanmak şiiri büyüsün küçülmen dizesiyle başlar. Ne iktidarın ne yandaşının ne sömürenin küçülmesi yok. Fon skandalından, emekçinin cebinden aldığıyla kurulan servetin hissiz ve bencil görgüsüzlüğüyle zevk peşinde koşmaktan, hatta o cesaretle çocuk ve kadın istismarından utanması olmayanlar acıdan ne anlasın? Acıdan nasıl utansın?

Şevval Özçelik’in feryadını duydunuz mu? Ağabeyinin sadece saçını görebildiğini söylüyor. “Bildikleri hâlde bize öldüğünü söylemediler, bizden bilerek gizlediler,” diyor.

Yayın yasağına rağmen ülkenin onurlu habercilerinden; yarın yaptığı haber nedeniyle ya da sosyal medyada acıya ortak paylaşım yaptığı için tutuklanabileceğini bile bile bize aktarılanlardan öğrendiklerimize dönelim. İş cinayetleriyle gündemden düşmeyen HABAŞ’a iktidar tarafından milyarlarca liralık vergi indirimleri ve teşvikler sağlandığı ortaya çıktı. Bu firmanın birden fazla kez ayıplı mal ihraç ettiğini öğrendik. Geçmişte aynı acıları yaşattığı hâlde o koruma kalkanıyla işini aynı denetimsizlikle ders alınmaksızın sürdürdüğünü gördük.

Aliağa’da HABAŞ Demir Çelik Fabrikası’ndaki patlamada pazartesi günü düşen tavan vinciyle işçiyi koruması gereken bütün sistemler; iş güvenliğinden denetime, kamusal sorumluluktan adalete kadar bir kez daha çöktü. Açıklamalara göre bakım çalışması sırasında düşen vinç doğal gaz ve oksijen hatlarını koparmış, ardından patlama ve yangın gelmişti. Her büyük iş cinayetinden sonra neredeyse aynı kelimeleri duyuyoruz: “İnceleme başlatıldı.” “Olay tüm yönleriyle araştırılacak.” “İhmal varsa gereği yapılacak.”

Oysa asıl soru, ihmal olup olmadığı değil artık. Asıl soru, yıllardır bilinen risklere rağmen neden önlem alınmadığı; denetimlerin neyi denetlediği ve neden ancak insanlar öldükten sonra harekete geçildiği daha doğrusu geçilmediği…

1999’da aynı fabrikada bir potanın düşmesi sonucu dört işçi yaşamını yitirmiş. 2007’de hurda deposunda bir top mermisinin patlaması bir işçinin ölümüne, on işçinin yaralanmasına yol açmış. 2008’de bir işçi, vinçten kayan 2,5 tonluk demir bloğun altında kalmış. 2013’te vinçle kaldırılan bir parçanın halatı kopmuş; 24 yaşındaki Olgar Öner ölmüş. Aynı yıl Engin Solmaz elektrik akımına kapılarak yaşamını yitirmiş. 2020’de limanda çalışan taşeron işçi Raif Çatan denize düşmüş. 2022’de Oktay Eryılmaz gece vardiyasında vinçten düşerek ölmüş. 2024’te Kemal Özdemir’in üzerine metal bobin düşmüş. Yine 2024 ve 2025’te çelik ocaklarında patlamalar yaşandı, işçiler yaralanmış. Son büyük patlamadan yalnızca 19 gün önce, taşeron işçi Hakan Doğan sekiz metre yükseklikten düşerek; dört gün önce ise Eyüp Eğinli iş makinesi lastiğinin patlaması sonucu can vermiş. Fabrikada çalışan bir işçinin bir süre önce ellerinin yandığı ancak işini kaybetme korkusuyla hastaneye kendi olanaklarıyla gittiği ve sağlık haklarını arayamadığı, can güvenliğini tehdit edenlere karşı sessiz kalmak zorunda bırakıldığı da şu ana kadar öğrendiklerimiz arasında.

Bunca olayın ardından 9 Kasım’da yaşananları hâlâ “beklenmedik bir kaza” olarak açıklayabilir miyiz? Bunca tekrar bilinen riski gösterir. Önlenmesi teknik olarak mümkünken buna rağmen tedbir alınmıyorsa artık istisnai bir tesadüften söz edilemez. “Kaza” sözcüğü burada yalnızca gerçeği tarif etmekte yetersiz kalmıyor; izleği, paterni, tutumu, döngüyü işaret ediyor; sorumluluğu da görünmez kılıyor.

Konu tek bir şirketten ibaret değil. Aliağa, ağır sanayinin, petrokimyanın, demir çeliğin, limanların ve gemi söküm tesislerinin iç içe geçtiği büyük bir emek ve çevre havzası. En fazla ölüm liman ve gemi işlerinde, metal sektöründe, petrokimyada ve inşaatlarda meydana geliyor. Ezilme, patlama, yanma, yüksekten düşme, zehirlenme ve boğulma… Çalışmak için girilen kapılar, onlarca insan için ölüm kapısına dönüşüyor.

Aliağa’daki tablo, ülkenin küçük bir örneği.

İSİG Meclisinin verilerine göre yalnızca 2013 ile 2022’nin ilk altı ayı arasında Aliağa’da en az 97 işçi yaşamını yitirmiş. Ölenlerin 89’u sendikasız. Yalnızca 2026 yılının ekim ayında en az 193 işçi iş cinayetlerinde yaşamını yitirmiş. Yılın ilk on ayındaki sayı en az 1.930. Ölenlerin dokuzu çocuk. Tarımdan inşaata, taşımacılıktan tersanelere kadar ölüm, çalışma hayatının neredeyse bütün alanlarına yayılmış durumda. Her gün ortalama altı işçi evine dönemiyor.

Böylesine sürekli, yaygın ve öngörülebilir bir ölüm düzeni yalnızca “iş güvenliği eksikliği” olarak da açıklanamaz. Karşımızda emeği bir maliyet kalemi, işçiyi kolayca yerine konabilecek bir üretim aracı olarak gören siyasal ve ekonomik bir tercih var. Daha fazla üretim, daha düşük maliyet ve daha yüksek kâr uğruna bakım erteleniyor, denetim kâğıt üzerinde yapılıyor, taşeron zincirleri içinde sorumluluk parçalanıyor. Örgütsüz işçi itiraz edemiyor; itiraz eden işçi ise işini kaybetme korkusuyla karşı karşıya bırakılıyor.

Sonra bir gün bir patlama oluyor ve herkes birbirine aynı soruyu soruyor: Sorumlu kim?

İş cinayetlerinin sorumluluğu çoğu zaman bilirkişi raporlarının teknik dili içinde dağıtılıyor. Alt kademe görevliler yargılanırken karar alma yetkisine sahip yöneticiler ve denetim yükümlülüğü bulunan kamu görevlileri davaların dışında kalıyor. “Olası kast” yerine “taksir”, “bilinçli taksir” yerine sıradan bir ihmal değerlendirmesi yapılıyor. Davalar yıllarca sürüyor; zamanaşımı, hükmün açıklanmasının geri bırakılması, para cezaları ve indirimlerle adalet duygusu aşındırılıyor. Daha doğrusu adaletsizlik, acıyı katmerleyen ve aileler için her güne yayılan ve zonklayan bir yaraya dönüşüyor.

HABAŞ’a ait LPG tankerinde 2017’de yaşanan, Nail Demirci’nin öldüğü ve on kişinin yaralandığı patlamanın davası ancak dokuz yıl sonra karara bağlanabilmiş. Şirket yöneticileri hakkında verilen hükümler henüz kesinleşmiş değilken bu kez Aliağa’da 18 işçi yaşamını yitirdi.

Soma’da 301 madencinin ölümünün üzerinden on iki yıl geçti. Şirketin patronunun aldığı yirmi yıllık cezaya rağmen cezaevinde kaldığı süre beş yıl. Kamu görevlileri hakkında açılan davada verilen cezalar aylarla ölçüldü; bazı sanıklar beraat etti, bazı dosyalar zamanaşımına uğradı. Yakınlarını kaybeden ailelerin davaya katılma haklarını kabul ettirmek için dahi yeniden mücadele etmeleri gerekti.

İliç’te dokuz işçi milyonlarca ton siyanürlü toprağın altında kaldı. Aradan geçen zamana rağmen dava hâlâ bilirkişi raporları ve usul tartışmaları arasında sürüyor. Dosyada tutuklu sanık kalmadı.

Bu nedenle iş cinayetleri ile cezasızlık birbirinden ayrı düşünülemez. Cezasızlık, karşılıksız kalan suçların bir sonraki iş cinayetinin koşullarını da hazırladığı bir sistemdir. Patronlara, yöneticilere ve denetlemekle yükümlü kamu görevlilerine adeta teminat verir. Aliağa’daki patlamanın yaşandığı günlerde Antalya’da COP31 İklim Zirvesi başladı. Dünyanın dört bir yanından liderler, şirket temsilcileri ve uzmanlar; temiz enerji geçişini, düşük karbonlu üretimi, dirençli kentleri ve “adil geçiş”i konuşmak üzere bir araya geldi.

“Adil geçiş” tam da burada üzerinde durmamız gereken kavram bence.

Çünkü iklim krizine karşı geliştirilecek hiçbir politika, işçinin yaşam hakkını dışarıda bırakarak adil olamaz. Fabrikanın bacasından çıkan karbonu hesaplayıp o fabrikanın içinde ölen işçiyi görmezden gelemezsiniz. Üretimin çevreye verdiği zararı tartışırken üretim sırasında canından olan insanı, ailelerinin acısını tablonun dışında bırakamazsınız. İşçiyi korumayan bir “yeşil dönüşüm”, olsa olsa sermayenin rengini değiştirir.

İş cinayetleriyle iklim krizinin yol açtığı yıkımlar arasında da ortak bir siyasal anlayış var. Selin, yangının, heyelanın ya da aşırı sıcakların kendisi doğa olayı olabilir. Fakat bilimsel uyarılara rağmen dere yataklarına yapılaşma izni vermek, ormanları ve sulak alanları sermayeye açmak, afet hazırlıklarını ihmal etmek, altyapıyı güçlendirmemek ve çalışanları aşırı hava koşullarında korumasız bırakmak doğanın kararı değildir.

İklim krizi doğa ile insan arasındaki bir sorun değil. Kimin korunacağına, kimin bedel ödeyeceğine ilişkin bir adalet meselesini de barındıran çok geniş bir alan. Sel, çığ geldiğinde en dayanıksız evlerde yaşayanlar, sıcaklık arttığında açık havada çalışanlar, kuraklıkta çiftçiler, sanayi kirliliğinin ortasında yaşayan işçiler ve yoksullar daha ağır bedel ödüyor. Endüstriyel tarım patronlarının muhalefette tarım bakanlığına soyunduğu ve bir zaman danışmanlığını yaptığı iktidar partisini eleştirirken köylüyü cehaletle itham ederek sistemi pekiştirdiği düzende, iklim krizinin dünya zirvesine devletin ev sahipliği yaptığı ülkede, bu zirveden kapitalizmin ve güç savaşlarının dışında insanlık faydasına anlamlı bir sonuç çıkar mı diye takipteyiz.

Antalya’daki zirvenin gerçek ölçüsü sunumlar, siyasi nutuklar ve imzalanan niyet belgeleri olmayacaktır. Ölçü; kimilerinin dünyanın gemi söküm çöplüğü olarak konumladığı Aliağa’da işçinin güven içinde çalışıp çalışamadığı, İliç’te toprağın ve suyun korunup korunmadığı, madenlerde üretim baskısının insan hayatının önüne geçip geçmediği, kentlerin sele ve yangına hazırlanıp hazırlanmadığında aranmalı.

On sekiz işçi o kara pazartesi sabahı çalışmak için gittikleri fabrikadan evlerine dönemedi.

Şimdi düzeni daha geniş boyutu da içeren şekilde sorgulamak zorundayız. Çünkü gerçek adalet, yeni cinayetlerin önünü kesecek, acıya ve yasa sırtını dönmeyen bir yaklaşım olmadan sağlanamaz.

“Acıdır borsa haberleri,

Türk parasının değeri,

Düşüp yükselen altın.

Acıdır gelinlik bir kızın

Sandık lekeli çeyizi.

Uyumsuz bir sıfat,

Birinci tekil şahıs;

Ben, çok acıdır.

Biz zaten acıyız.”

*Metin Altıok – “Acı Üzerine Notlar”, Bir Acıya Kiracı