Prof. Dr. Barış Doster: Doğuda yeni dünya, batıda eski ezberler!

Prof. Dr. Barış Doster

YAZAR ARŞİVİ

ABD başkanının, konuk ettiği Çin liderini uçağın merdivenlerinde karşılaması hakkında çok yorum yapıldı. Hem uzun yıllar sonra ilk kez bir ABD başkanı bunu yaptığı için hem de karşıladığı lider, ABD’nin rakip, düşman, hasım olarak tanımladığı bir devletin lideri olduğu için. O fotoğraf, Çin’in sadece ekonomik değil, aynı zamanda politik, askeri, bilimsel, endüstriyel, teknolojik bir güç olduğunun ABD tarafından da kabul edildiğini gösterdiği gibi, başka şeyler de gösterdi.

Çok kutuplu bir düzene geçildiğini gösterdi. ABD’nin, kurallarını koyduğu, kurumlarını kurduğu düzene uymamasının, ABD’ye ağır bir maliyet yüklediğini gösterdi. ABD merkezli Atlantik sisteminin çözüldüğünü gösterdi. Bizzat kuralı koyan ABD’nin uymadığı, hatta tersini yaptığı dünya düzeninin yıkılmasının meşru ve kaçınılmaz olduğunu gösterdi. Batı merkezli kurumlar karşısında, Doğu merkezli kurumların, mesela Şanghay İşbirliği Örgütü’nün, mesela BRICS’in önünün açık olduğunu gösterdi. ABD’nin Çin’i sadece ekonomik açıdan değil, ideolojik ve teknolojik açıdan da rakip olarak gördüğünü gösterdi. ABD’nin Çin’e, Rusya’ya, İran’a karşı, istediği ölçüde caydırıcı olamadığını gösterdi.

Kabul edelim; ABD Soğuk Savaş bittikten sonra, yanına Avrupa Birliği’ni de alarak, dilinden de insan hakları, demokrasi, özgürlük kavramlarını düşürmeyerek, istediğini yapacağını sandı. Yanıldı. Kural temelli dünya düzeni dedikçe, liberal dünya düzeni dedikçe, kendisi bu kuralları hiçe saydı. Sonuçta o düzen de yıkıldı. Çok kutuplu, çok taraflı, çok merkezli bir dünyanın doğuşu hızlandı. İyi de oldu. Şimdi bu yeni düzenin kurallarını, kurumlarını, geleneklerini, çözüm yollarını tartışmak zamanı.

Peki bu tartışmayı kim yapacak? Bu arayışların içinde kimler olacak?

Bunu ABD’den beklemek doğru değil. Gerçekçi de değil. Avrupa Birliği’nden de beklemek olanaksız. Çünkü öylesine bir ABD kuyrukçuluğu yapıyorlar ki Avrupalılar, topraklarının büyük kısmı Asya’da bir kısmı Avrupa’da bulunan, Avrasyalı kimliği yanında, tarihsel, siyasal, toplumsal, kültürel, sanatsal, entelektüel olarak ülkelerini Avrupalı gören milyonlarca insanın yaşadığı Rusya’yı bile Avrupalı görmüyorlar. Rusya’yı dışlayarak, Rusya’ya rağmen, Rusya’ya düşmanlık besleyerek bir Avrupa savunma ve güvenlik mimarisi oluşturmaya çalışıyorlar. Sonuçta hem yanılıyorlar hem de yeniliyorlar.

Yeni düzen doğarken, Çin ve Rusya’dan başka, Hindistan’ı da özel bir başlık altında incelemek gerekiyor. Çünkü dünyanın en kalabalık nüfusuna, 5. büyük ekonomisine sahip, nükleer bir güç Hindistan. Çin ve Pakistan’la sorunları, Rusya, ABD ve İngiltere’yle iyi ilişkileri var. Hem ŞİÖ hem de BRICS üyesi. Öte yandan QUAD dörtlüsü içinde de, ABD, Japonya ve Avustralya’yla birlikte, Çin’e karşı konum alıyor.

Özetle, batının tıknefes kalıp doğunun yükseldiği, Atlantik kurumlarının çözülüp Avrasya’nın ve daha geniş ölçekte küresel güneyin kurumlarının öne çıktığı bir düzen kurulurken, öncelikle Soğuk Savaş ezberlerinden, alışkanlıklarından kurtulmak gerekiyor.