Hasan Kanaatlı: İslâm’ın Müthiş Daveti: Düşünme/Tefekkür (2)

Hasan Kanaatlı

Peki, bu olup bitenlerde din ve dindarlar neredeler ve ne yapıyorlar?

Din, araç olarak burada kullanılabilir! Biraz önce de yukarıda yazdım. Bir insanı öldürmek, normal şartlarda mümkün olmayabilir. Ama onu “davan için öldür” dersen, o zaman adam hemen harekete geçip onu öldürüyor. Nitekim şu İşit veya Daiş denen güruh neler yaptılar neler! Yani insanın havsalasını durduracak şeyler yapıverdiler. Bunları yaparken de Allah rızası için yaptılar. Allah’ı dahi getirip buralarda kullandılar! Şayet Allah’ın rızası böyle bir iş ise, o taktirde bizim Allah tasavvurumuz bitmiş demektir!

Şimdi, yukarıda yazdığım bu bölüm “tefekkür” ün hangi kısmında oldu derseniz, elbette ki “eleştirel tefekkür” ya da “eleştirel düşünce” bölümünden oldu derim! “Eleştirel düşünce” dediğimiz kısım, yani var olanı, rahatsız edici yönleriyle görmek ve hiçbir şeyi halının altına süpürmemektir! Ayrıca bu, bir vazife ve sorumluluktur!

Denir ki, “aklın vazifesi, ne varsa onu olduğu gibi ortaya çıkarmasıdır!” Bu durum şuna benzetiliyor:

– “Bir sahne düşünün! Fotoğraf makinesiyle orayı çektiğiniz zaman, makine orada ne varsa hepsini içine alır. Örneğin o sahnede istemediğiniz bir kötü görüntü varsa, onu da kaydeder. Fakat o istemediğiniz görüntüyü o resmin içinde görmemek için, işi bir ressama vermek lazımdır. Ressam onu gizler ve sahneyi güzel bir şekilde göstermeye çalışır. Daha doğrusu en estetik olanı size verir, fakat gerçeği göstermez. İşte aklın görevi aynen bu ressam gibi gerçeği gizlemek olmadığı gibi en güzel olanı da size vermek değildir. Onun için akıl, kriz ve kaos zamanlarının en önemli aygıtıdır!

Bakınız; şayet krizi yok sayarsanız, o size kaos verir ve yine şayet aklınızı kullanmıyorsanız, pislik içinde debelenip durursunuz. Bunun cezası olarak da Yunus:100 ayetini çokça kullanıyoruz: “Aklını kullanmayanlar, pislik içerisinde debelenirler!” Çünkü gerçeği bir ressam gibi gizliyoruz!

Aklın görevi bütün çıplaklığıyla nerede ne hata varsa, onu ortaya koymaktır.

Peki bu görevi ne zaman icra eder derseniz? Biz zaman ve dönemi ikiye ayırırız:

1-Görkem zamanları.

2- Kriz dönemleri.

Bizler her zaman krizde değiliz. Yine her zaman görkemli zamanlarda da değiliz. Sağlık, iş, duygular vs. açısından kimi zamanlarımız çok iyi ve görkemlidir, her şey mükemmel gidiyor. Bir an sonra bir bakıyorsunuz ki işler sarfa sarmıştır. “Çok enteresan” diyorsun, “işler örneğin sağlık açısından çok iyiyken, bir de bakıyorsunuz ki bir saat sonra tümüyle kötüye gitmiştir!”

Şöyle meşhur bir söz vardır: “Dünyaya sormuşlar ki halin nasıldır?” Demiş ki “nasıl olayım, gecem de var gündüzüm de var!”

İnsanlar da öyledir; görkemli ve aydınlıklı zamanları da vardır, hüzünlü ve karanlıklı zamanları da!

Hz. Peygamber (s) efendimize şöyle bir isnatta bulunmuşlardır, demiş ki: “Zaman gelecek, bir kadın başının üzerine bir tepsi içerisinde taşıdığı altınlar ile tek başına Çin’e kadar yürüyecektir. Fakat hiçbir zarar görmeyecektir!”

İşte bu sözden “güven” ortaya çıkıyor! “Ne altınlar ve ne de kadın herhangi bir zarar görmeyecektir!” İşte buna “görkem zamanı” derler! Nitekim bu durumu yaşayan topluluklar vardır! Akşam olunca kimse evinin ya da iş yerinin kapısını kapamıyor. Yalnızca iş yerinin üzerine bir perde asıyor o kadar! Çünkü o toplulukta her kes toktur ve kimsenin hırsızlık kanalıyla varlık elde etmesi söz konusu değildir!

Ben şahsen bazen bir toplumun güvenilir olup olmadığını o toplumdaki hayvanlara bakarak anlıyorum. Yani bir toplumda kedi, köpek, güvercin vs., şayet insanlardan kaçmadan etrafta dolaşıyorlarsa, o toplum güvenilirdir. Yani bir bölgede şayet örneğin bir köpeğe, “gel” dediğinizde, şayet kuyruğunu kısarak sizden kaçıyorsa, biliniz ki o toplum henüz insan olamamıştır. Dolaysıyla, insanın güvenliğinden bahsedilirse, önce onun güvenli olup olmadığını etrafındaki hayvanlardan anlamak mümkündür!

Buradan hareketle “eleştirel düşünce” yi şöyle izah etmek mümkündür: “Akıl, kriz zamanlarında sorunları doğru tespit etmek için verilmiş bir yetidir! Bunun kullanılmamasının cezası, pislik içerisinde debelenmektir. Onun için çıkıp da “ya bunlar akıl akıl deyip duruyorlar” diyen adamların, bence akla yüklenen bu misyon konusunda hiçbir felsefeleri yoktur!

Şöyle diyorlar: “Yahu adam sürekli akıl diyor.  Akıl bizi iyiye götürüyormuş. İşte akıl doğru ile yanlışın arasındaki farkı biliyormuş, vallahi de bilmez billahi de bilmez” diyor! Fakat bu türden akla muhalif olanlar anlamıyorlar ki ayet bize bir ilke verip bunu şöyle izah ediyor:

– “İşte biz bu misalleri insanlara veririz, fakat onları ancak alimler akleder.” (Ankebut: 43) Yani şunu demek istiyor: Biz insanlara bu örnekleri hep veririz. Tarihte şu oldu, bu oldu, hak ve batıl olanlar çıktı, imar edenler de vardı ifsat edenler de vardı vs.! Bu bilgileri verdikten sonra peşince hemen ilkeyi koyuyor:

– “Aklını ancak bilgi sahibi olanlar doğru dürüst kullanabilir!” (Ankebut: 43)

Biz neden o adama kızıyoruz ki? Çünkü bilgi sahibi değil ki aklını kullansın! Yani boş bir kafayla insan aklını nasıl kullanabilsin ki?

Diğer bir ifadeyle: “Bir adamın kafasının çalışıp çalışmaması, onun ilim sahibi olup olmamasıyla ilgilidir. Kısacası, zekâ ile akıl arasındaki fark çok nettir!

Bir adam zeki ise fakat aklı yoksa, o adamdan korkmak lazım. O adam Şeytanî bir tiptir. Zekidir ama aklı yoktur.

Kelam alimleri “akıl” denilen bu gücü tartışmışlardır. Kadı Abdul Cebbar şöyle der: “Doğuştan getirilen ve her keste eşit olan bir akıl yoktur. Akıl; zaman içinde derlediğiniz bilgilerin sizde yarattığı yetidir!

Kısacası akıl, bir ödüldür. Doğuştan gelen bir şey değildir. Doğuştan gelen zekadır.

Akıl; birikimle elde edilen şeydir. Onun için akıl ve bilgi arasında Kuran durmadan irtibat kuruyor:

– “Aklını ancak bilgi sahibi olanlar doğru dürüst kullanabilir!” (Ankebut: 43) diyor.

Yani bilginizi yukarı çektiğinizde, aklınızı da yukarı çekmiş olursunuz!

Akıl, işlediği zaman vazifesini tam anlamıyla yerine getirir. Çünkü akıl bağ kurar! Çünkü “akıl” kelimesinin kökü, bağ kurmaktan gelir!

Onun için Heidigger’in (metafiziksel olarak söylüyorum) “varoluşsal boşluk” dediği bir şey vardır.

Heidigger diyor ki; “biz bu dünyaya niye geldik? Ben isteyerek gelmedim!” Ya da Allah: “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” diye bizden sorduğunda, “evet! Sen bizim Rabbimizsin!” (A’raf: 172) demişiz ama, ben bir şey hatırlamıyorum” der! Oysaki bu dünyada 8 buçuk milyar insan varsa, demek ki bu dünyada 8 buçuk milyar da varlık amacı vardır! Yani hiç kimsenin sana “kardeşim senin bu dünyada şöyle şöyle bir rolün vardır” diye yazıp gönderdiği bir şey yoktur. İnsan yaşarken kendi anlam ve amacını yaratır. Ben bu dünyada niye varım? Yani insan olmanın getirdiği şey budur. Kendiniz kendi amacınızı yapıp edeceksiniz! Bizler melek değiliz. Düşünüp tefekkür edebiliyoruz. Gerçi Maturidi gibi kimi Sünni ve Şii Kelam alimlerince melekler de düşünce yetisine sahipler. Çünkü onlar da Allah’a itiraz ediyorlar! Oysaki gelenekçi Müslümanlara göre melekler kendilerine ne denilse onu yaparlar. Fakat bence, meleklerin verilen emirleri icra etmeleri, onlarda düşence yetisinin bulunmadığının kanıtı olamaz. Ama Sünni-Şii kelam alimleri meleklerde nefis ve şehvet gibi duyguların bulunmadığı hususunda ittifak içerisindeler!

İnsan hakkında da şunu söylüyorlar: “Bu insanların şayet bir amacı varsa, yani yer yüzünde 8 buçuk milyar insan varsa, o halde 8 buçuk milyar amaç vardır” demektir!

Kısacası bu dünyanın bize vadettiği bütün potansiyelleri, bütün imkanları, sonuna kadar var edilebilmek için çok farklı kollardan çalışmak lazım! Zira, hepimizin ayrı ayrı yeteneği vardır. Hiçbirimiz birbirimize benzemiyoruz! İşte okullardaki eğitimimiz göz önünde! Bizim hep itiraz edip durduğumuz şey, üniforma (tek tip) giymemizdir. Yani siyasi kadro bizlere üniforma giydirip hepinizi tek tip yapacağım derler. Keşke hepimize üniforma giydirmekle karakterimizi de açığa çıkarsanız ve tek tip yapsanız! Oysaki bizler üniforma (tek tip) değil de multiform (çok tipli) varlıklarız. Fakat önemli olan o imkanları sonuna kadar kullanmaktır.

Kısaca özetlersek, insanlık hem görkem ve hem de trajedi zamanlarını yaşıyor. Trajedi zamanlarında en önemli konumuz, eleştirel aklın kullanılmasıdır!

İkinci şey, “eleştirel düşüncedir!” O da eleştirdiğimiz ne varsa onun yerine daha iyisini koyma iddiasıdır! Yani evdeki eşyayı beğenmiyorum dediğiniz zaman, daha iyisini alacağınız iddiasıyla bunu eleştiriyorsunuz, eş değerini değil! Yani daha iyisini. Daha iyisi demek şudur:

– “İnsanlık bir bütün olarak ahlaklı olabilir mi? Elbette ki olur! Peki ahlaklı olmak için dine ihtiyaç var mıdır? Elbette ki dinsiz adamların da ahlaklı olduklarını görebiliyoruz. Fakat dinin içinden ahlakı çıkardığınız zaman, dinde bayağı bir zayıflama olur! Peki din ahlak vadeder mi? Evet, din daha iyi bir ahlaki standardı vaat ederse ancak değerlidir! Yoksa öbürü zaten vardır! Onun için hadiste: “Ben ahlak mekarimini tamamlamak üzere geldim!” diyor.  Hadis, yalnızca ahlak demiyor. “Mekarim’den de bahsediyor. “Mekarim” in kökünde “kerem” vardır ve bu, Allah’ın isimlerindendir. “Kerim”; karşılıksız cömertlik (vericilik) demektir! En basiti “karz-ı hasen” (Karşılık beklemeden Allah’a verilen borç) (Bakara:245) olayını düşünelim! (Yani ihtiyacı olan birine borç para verdiğimizi!)

Borç para verdiğin birinin, o parayı geri ödemeyeceğini anladınsa, ayet diyor ki: “Bunu Allah’a verilmiş borç para olarak gör!” Ve onu unut! Yani ben bu borcu Allah’a verdim de!

Oysaki insanların sistemi, “Tefecilik yahut da Bankanın temerrüt faizi” dediği şey ile işler! Yani borçlu borcunu ödeyemediği taktirde, tefeciliğin yasal formu devreye giriyor. %2 faiz yerine %5 faiz işlemeye başlıyor. Açıkçası düşene daha da vuruyoruz!

Peki hani ticaretin ahlakı vardı?  Acaba burada ticaret ahlakı diye bir şey görülüyor mu? Görülüyorsa hani nerede? Dolayısıyla Kuran’ın derdi, bildik ahlak değildir, Kuran’ın daha üst standartta bir ahlak derdi vardır!

Dolaysıyla, dinin getirdiği bu sistemi hiçbir yerde görmek mümkün değildir.

Din, Allah ve peygambere hakaret edilen yerden kalkın gidin diyor. Oraya “yok sayın” cezasını veriyor. Şu “yok saymanın” altını bir kez daha kalın çizgiyle çiziyorum. Bu çok korkunç bir şeydir, fakat bunu anlamış değiliz!

Kuran’da “Muhallefun” (geride bırakılanlar) diye bir kavram vardır. Bu kavram Tövbe suresi: 81’de geçiyor. Hz. Peygamber (s) ile savaşa çıkmayan sahabeden bir kısmı, mazeret uydurarak savaşa çıkmıyorlar. Hz. Peygamber (s) de bunlara gelmeme izni veriyor! Kuran, Hz. Peygambere sitem ediyor. Niçin bunlara izi verdin diyor. Fakat peygamber ne bilsin. Onların mazeretlerini gerçek zannediyor. Savaştan sonra “muhallefun” (geride bırakılanlar), (Burada muhallef; arkadan gelenler demektir. Fakat ayette geride bırakılanlar anlamını ifade ediyor!) için Hz. Peygamber (s) onlara (sayma cezası) gibi bir ceza veriyor.

“Ayet diyor ki, bu ceza sonucu “onlara dünya dar geldi”. Yani kimse onlara selam vermiyor, oturup kalkmıyor, hiçbir şekilde onlara dokunulmuyor, kimse onların ne seslerini duyuyor ne de gözleriyle görüyorlar!

Bu cezanın aynısı Ta ha Suresi; 97’ de vardır. Hz. Musa (as)’ın Samiri’ye verdiği ceza da budur! Samiri namındaki bu adam, buzağıya tapma olayıyla insanları ayartan adamdır. Hz. Musa (as) diyor ki, Samiri’ye verdiğimiz ceza şudur:

– “Bundan sonra hiçbir şekilde sana dokunulmayacak”

Yani sana bu cezayı veriyorum, kimse sana selam vermeyecek ve sen adam yerine konulmayacaksın!”

Batı Teolojisinde Alman teolog ve filozof Friedrich Schleiermacher diye birisi “Din Üzerine Konuşmalar” isimli eserinde, din ve insanın 3 temel yönünden söz eder.

• Bilme ve düşünme! Yani insanın dünyayı kavraması; bilimsel ve dini tecrübesi.

Bununla ilgili der ki, din bize bu bilimsel meseleleri vermese bile biz bilgiyi öyle böyle alıyoruz! Yani biz dış dünyanın bilgisini elde ediyoruz! Zira herkeste akıl ve tarih bilgisi vardır, dolayısıyla din, birinci derecede bize bilgi vermek için vardır diyemem! Yani biz bilgiyi dinden almıyoruz bilgiyi her kes her yerden alabilir!

2- “Hissetme (Feeling)!” İnsanın iç dünyası, duyguları ve dini tecrübesi.

Schleiermacher diyor ki din, tek bir şey için vardır. Hiçbir dinsizin, ateistin, agnostiğin, dine ve Allah’a kayıtsız olan insanın elde edemeyeceği bir şey vardır ve din onun için gelmiştir! O da “duygudur!” Bizim literatürde de bunun karşılığı “itminan/huzur” dur! Ayette: “Allah’ın olduğu yerde tatmin (huzur) vardır” (Ra’d: 28) der. Onun dışında yoktur.

Ben de onun bu sözüne katılıyorum. Bu, çok esaslı bir şeydir!

3- “Eylem ve davranış (Action/ Activite)” İnsanın pratik yaşamı ve ahlaki davranışları!

Norveçli “Peter Wassel Zapffe” diye bir filozof vardır. Bu zat 1899-1990 yılları arasında yaşamıştır. Bunun 1933 yılında yayımlanan “Son Mesih” diye küçücük bir eseri söz konusudur. Bu zat, çok iyi bir yazardır. Eseri küçük ama, etkisi büyüktür. O zat şöyle der:

– “Bir adam için silahınızı çıkardığınızda, onu iki uçlu ve keskin ucunu aynı zamanda elinizde kavradığınızı düşünün. Vurabiliyorsanız, öyle vurun! Şayet insansanız bunu yapamazsınız!”  

Bu zat bir tespitte de bulunuyor ve şöyle diyor: “İnsan, donanım açısından bilinçli bir varlıktır.”

Yani bizlere şunu demek istiyor: Bir kedi, köpek ve atta bilinç diye bir şey yoktur! Yani hiçbir atın kafasını gök yüzüne çevirip de “Ne olacak şu dünyanın hali”, ya da “Ya Rabbi! Bu evreni ne kadar da güzel yaratmışsın” diye düşündüğünü gören yoktur! Açıkçası kafasını gök yüzüne diken bir hayvanı gören olmamıştır. Bir tek bilinçli olan ve farkındalığı bulunan insandır! İnsan, aşırı donanımlı bir varlıktır!

Peki insanın bu kadar donanımlı oluşu bir lütuf mudur? yoksa lanet midir? Peter Zapffe diyor ki,

– “ölümlü olduğunu ve geçen her dakikanın onu ölüme yaklaştırdığını bilen tek bir varlık vardır. Bunun neresi lütuftur, bu bir lanettir! Yine insan kedi ve köpekten daha kötü bir durumdadır. Öteki hayvanlar ta ölecekleri zamana kadar bunu bilmiyorlar! Bununla baş edecek mekanizmayı geliştirene kadar bu lanettir, geliştirdiğinde bu lütuftur! İşte lütuf dönemi o zamandır. Yani ölümden sonra daha iyi bir yaşam vadeden varlık varsa, o lütuftur, yoksa lanettir!”

Adam şunu diyor:

– “İnsanların yaptığı felsefe, geliştirdikleri bütün teknoloji, sanat, vs., tümüyle savunma mekanizmaları ve kaçış yollarıdır! İnsan, ölümlülük duygusundan kaçmak için felsefe yapar!

Seneca isminde bir filozof vardır. Bu filozof İmparator Nero’nun hocasıydı. (Roma’nın filozofları bayağı azdır.  Onlardan biri de “İmparator Marcue Arelius” dur. Bunun “Medit Ationes” (Kendime Düşünceler) isimli bir de kitabı vardır. Adam hem savaşmış hem de boş vakitlerinde oturmuş bu kitabı yazmıştır!)

Seneca’nın “İnayetler” hususunda bir kitabı vardır. Bu kitabı okuyanlar, başına ne iş gelirse gelsin, aynen birkaç tane yatıştırıcı almış gibi oluyor. O kitabında şöyle der:

– “Felsefe, ölüm duygusunun getirdiği o lanetten kaçıştan başka bir şey değildir! Bu mekanizmaların hepsi de kaçış mekanizmasıdır.”

İşte Schleiermacher’in söylediği burada da gerçekleşir! O diyor ki, “itminan”, “tatmin/huzur!”

Bu ifade ayetlerde fazlasıyla geçer. Yani bazı ayetleri okuduğunuzda biraz durup düşünmemiz gerek. Örneğin kimi ayetler insanlardan bahseder. “Allah onlardan razı oldu onlar da Allah’tan razı oldular!” (Tövbe: 100) Allah’ın insanlardan razı olmasını anladık da Kuran, “onlar da Allah’tan razı oldu” diyor, peki bu ayeti nasıl yorumlamak lazım?

Aslında bunu yorumlamaya gerek yoktur. Çünkü “başımıza gelen herhangi bir kötülük ya da yaşadığımız hayatta içinden çıkamadıklarımız, bütün bunlarda; “ya Rab! Bu nasıl bir hayat!  Ya da niçin böyle yarattın?” Dediğiniz anda, burada bir sıkıntı vardır ve denklemi iyi kuramamışız demektir!

“Denklem” dediğimiz şey şudur: “Hayatı, bizler tek başımıza yaşamıyoruz! Orada ben varım ve benim dışımdaki varlıklar da vardır, ayrıyeten onların başında Allah da vardır! Kime hangi rolü hangi ağırlığı vermiş ise, bunların tümü de denklemde yer almalılar!

Elbette ki denklemde her şey birbirine eşit değildir! Benim yerim neresidir? Ona bakmam lazım!

Ben şöyle derim: “Allah’ın iradesiyle insanın iradesinin örtüştüğü yerde Allah insandan insan da Allah’tan razıdır! Öyle bir şeyi Allah’tan isteyeceksin ki, senin istediğini Allah da istiyor olacaktır. Allah da senden öyle bir şey isteyecek ki, onun istediğini sen de istiyor olacaksın! Yani irade örtüştüğü zaman sen ondan, o da senden razıdır demektir. Onun için neler istediğimize çok dikkat etmeliyiz!”

Bunu şöyle bir örnek üzerinden anlatabiliriz:

– “Adam faraza camide dua ediyor! Allah’tan yüklü miktarda para istiyor. Birisi onun yanına gelip oturuyor ve ellerini semaya açıyor, o da Allah’tan küçük bir miktar para istiyor! Örneği önceki 10 milyon dolar para isterken, bu adam 5 bin dolar istiyor! O 10 milyon doları isteyen bu 5 bin doları isteyene diyor ki, “al sana şu 5 bin doları ve aradan çekil git, bana engel teşkil etme!”

Ben de diyorum ki insanlardan isteyeceğiniz şeyleri Allah’tan istemeyin! Kimden neyi isteyeceğinizin irade edilmesini dikkate alın!

Yani mesela adam diyor ki “benim duam kabul olmuyor! Peki istediğin şey nedir? Elbette ki çok büyük şeyler istemeyeceksin!”

Dedik ki, üç düşünce türü vardır: 1- Yaratıcı düşünce, 2- Eleştirel düşünce, 3- Estetik düşünce!

Estetik düşünce şudur:

– “Hayatımızdaki bize vadedilenlerin gerçekleşmemesi, mutlaka bizde bir takım hayal kırıklığına vesile olur! O hayal kırıklığını onaran düşünceye de “estetik/onarıcı düşünce” denir!

Örneğin hayatın size getirdiği yaşamdan razı olmayabilirsiniz! Psikoloğa gittiğinizde, içinde bulunduğunuz yaşamdan razı olmanız için, şartları kabullenmeye mecbur bırakma gibi bir takım şeyleri size kabul ettirir! Bu da bir anlamda rızaya doğru gider. Yani rızayı getirir!  Çünkü kırılmış ve incinmiş bir insanı veya bir düşünceyi rehabilite etmesi gerekir!

Daha açıkçası; onarım için lazım olan şey, geçmişin yükünden kurtulmaktır! Aldığın bir travmayı sürekli bir şekilde şayet ısıtıp ısıtıp önüne getirir isen bu, onun sürekli yenilenmesi demektir! İşte buna “hüzün” denir.

Kuran Fussilet: 30 da der ki, “Şüphesiz, Rabbimiz Allah’tır deyip dosdoğru gidenlere… korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir!” Yani demek istiyor ki, “inanan insanların yaşamında “hüzne (üzüntüye)” yer yoktur!”  Hüznü şöyle bir örneklendirme üzerinden açıklamak mümkündür:

– “Mutlaka görmüşsünüzdür! Kimi yerler vardır ki, yağmur yağdıktan sonra güneş vurunca oradaki toprak sertleşir ve onda çatlaklıklar oluşur. Artık orada yağmur yoktur, yalnızca çatlayan toprak vardır. O da kıraçlaşmıştır! O kıraç yerde ne bir şey biter ne de herhangi bir ekine kaynaklık eder. İşte o toprağın adı “hüzündür!”

Bu da şu demektir: “Eğer geçimin dertleri sürekli omuzlarında ve heybende ise, o toprak misali verimsiz ve çorak birine dönüşebilirsin. Onun için “inanan insanların yaşamında hüzne yer yoktur” denilmiştir!”

Rehabilitasyonun birinci aşaması, sende olmaması gerekenleri, olacakları yere göndermendir. Birisinden nefret mi ediyorsun, sana bir kötülük mü yapmış, ona dair nefret taşımana gerek yoktur, öyle bir düşünceyi, gitmesi gereken yere, yani çöplüğe göndermendir. Zira senin ona yapacağın kötülüğün yeri, güzel beynin değildir!

Bunun en güzel örneği şudur:

– “Hz. Musa (as) adam öldürdü! Katil oldu. Yaş olarak da 19 yaşlarındaydı. Peygamber olmadan bunu yapmıştı! Sonradan da o katile (Musa’ya) peygamberlik verildi. Çünkü genelde insan hayatının değerini en iyi bilen, eğer öldürdükten sonra o iş onda vicdan yapıyorsa, tabi ki katillerdir!  Öyle birisi hepimizden daha fazla insan hayatının kıymetini bilir. Böyleleri yok değildir elbette.

Hz. Musa (as) bir adam öldürdü, fakat ondan sonra öldürülmeyi bekleyen binlerce insanı ölümden kurtardı. Kızıldeniz olayı, ondan sonra başladı tabi ki!

Bakınız; şayet yaşadığınız bir travmanın karşıtını yaratırsanız ve insan olduğunuzu başta Allah olmak üzere her kese ispatlarsınız, hayatın değeri o zaman ortaya çıkmış olur!

Diyelim ki küçükken hırsızlık yaptınız! Şayet nereden düştüyseniz, diğerlerinin de oradan düşmemesi için bir mekanize yapabilirsiniz, işte o taktirde tövbe etmiş ve insan olmuş olursunuz.

Hasılı bir trajediyi bir görkeme dönüştürmek lazım. Haliyle de bunu, insanın kendisi yapar!

Kısacası estetik düşünce, rehabilitasyon (onarım) dır. Böylece bu düşünce geliştiği taktirde, hapishanelerdeki mahkumlar, hastanelerdeki hastalar ve iflas etmiş iş insanları vs. rehabilite olabilirler. Yani rehabilitasyon (onarım), hayatın anahtar kelimelerinden biridir ve bu, bütün ilişkilerimizde yapmamız gereken bir yapıdır! Açıkçası bu işten her kes karlı çıkar!